Каталянская мова

From Wikipedia, the free encyclopedia

Каталя́нская мо́ва (таксама каталё́нская; саманазва: català, вымаўл. [kətəˈɫa] або [kataˈɫa]) — мова раманскай групы індаэўрапейскае сям'і моваў, распаўсюджаная на паўночным усходзе Гішпаніі і прылеглых частках Францыі. Зьяўляецца афіцыйнай мовай Андоры[3] і адной з афіцыйных моваў гішпанскіх аўтаномных супольнасьцяў Каталёнія, Балеарскія астравы, Валенсія, маючы ў апошняй уласную назву і літаратурныя нормы. Разам з гэтым, распаўсюджаная ў горадзе Альгера (Сардынія, Італія) і Арагоне.

Каталянская мова
català
Catalan Countries.svg
Каталянскія Землі на мапе Эўропы
Catalan language in Europe.png
Ужываецца ў Гішпаніі, Андоры, Францыі, Італіі
Рэгіён Каталянскія землі
Колькасьць карыстальнікаў
Клясыфікацыя Індаэўрапейская сям’я
Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў У краінах: Андора
У рэгіёнах: Каталёнія, Балеарскія астравы, Валенсія
Арганізацыі: Лацінскі Хаўрус
Дапаможная мова ў Пірэнэі Ўсходнія (Францыя)
Альгера (Італія)
Арагон (Гішпанія)
Рэгулюецца Інстытутам вывучэньня Каталёніі,
Валенсійскай моўнай акадэміяй
Статус: 2 Правінцыйны[d]
Пісьмо лацінскае пісьмо і каталянскі альфабэт[d]
Коды мовы
ISO 639-1 ca
ISO 639-2(Б) cat
ISO 639-2(Т) cat
ISO 639-3 cat

Паводле зьвестак Статыстычнага Інстытуту Каталёніі на 2008 год каталянская зьяўляецца другой найбольш ужыванай мовай у Каталёніі[4]. Маюцца афіцыйныя праграмы па падтрымцы выкарыстаньня мовы ў Каталёніі ды іншых рэгіёнах[5].

Паходжаньне каталёнскай мовы адсочваецца з вульгарнай лаціны ў ІХ ст. як мовы, што існавала ў былых правінцыях Рымскай імпэрыі і ў той ці іншай ступені дала пачатак усім раманскім мовам[6]. У Раньнім Сярэднявеччы мова стала імкліва разьвівацца як літаратурная і пануючая мова Арагонскае кароны, стаўшыся шырока выкарыстанай мовай Міжземнамор'я[6][3].

Хаўрус Арагону зь іншымі тэрыторыямі сучаснай Гішпаніі ў 1479 годзе азнаменаваў пачатак заняпаду мовы[6][3]. У 1659 годзе Гішпанія саступіла поўнач Каталёніі Францыі, і да пачатку XVIII ст. мова трапіла пад забарону ў абедзьвюх дзяржавах[3]. У ХІХ ст. пачаўся працэс каталянскага літаратурнага адраджэньня[6][3], які завяршыўся артаграфічнай стандартызацыяй у 1913 годзе і набыцьцём афіцыйнага статусу ў часы Другой Гішпанскай Рэспублікі, што існавала 1931—1939 гадох. Пры дыктатуры Франсіска Франка, якая доўжылася з 1939 па 1975 гады, мова зноў стала забароненай[3].

Зь пераходам Гішпаніі да дэмакратычнага кіраваньня ў 1975—1982 гадох каталянская мова атрымала прызнаньне як афіцыйная мова, мова адукацыі ды мова сродкаў масавай інфармацыі[7]. У параўнаньні з большай часткай іншых раманскіх моваў, дыялектная сыстэма каталянскай мовы параўнальна аднародная, усе ейныя дыялекты маюць узаемную зразумеласьць[8][9][10][11]. Гэтыя дыялекты падзеленыя на заходнюю й усходнюю дыялектныя групы, асноўным крытэрам адрозьненьня між якім зьяўляецца вымаўленьне[8]; у Валенсіі каталянская мова вызначаецца тэрмінам валенсійская мова, якая, між тым, зь лінгвістычнага гледжаньня зьяўляецца часткай каталянскай[12].

У лінвістычным дачыненьні мова падзяляе шмат рысаў зь іншымі раманскімі мовамі, пры гэтым больш лексычных, граматычных, фанэтычных паралеляў каталянская мова падзяляе з галя-раманскімі мовамі (францускай, італьянская, аксытанская), а не раманскімі мовамі Ібэрыйскага паўвостраву[13][14][15][8][11][16]; пры гэтым асаблівая колькасьць падабенстваў назіраецца між каталянскай і геаграфічна блізкай аксытанскай мовай[11][16].

Каталянская мова мае флектыўную граматыку, адрозьніваючы мужчынскі й жаночы роды, а таксама адзіночны ды множны лік. Каталянскія займеньнікі адрозьніваюцца паводле склону, адушаўлёнасьці, ветлівасьці, маючы мажлівасьць уступаць у досыць складаныя граматычныя зносіны. Дзеяслоў зьмяняецца паводле асобы, ліку, часу, віду і плоці.

Фанэтыка каталянскай мовы вылучаецца сярод астатніх раманскіх моваў наяўнасьцю пэўнай колькасьці асаблівых зычных і сьцячэньняў зычных[17].

Крыніцы

  1. ^ http://www.ethnologue.com/18/language/cat/
  2. ^ http://www.ethnologue.com/language/cat
  3. ^ а б в г д е Wheeler, Max. Catalan. — Concise Encyclopedia of Languages of the World. — Oxford: Elsevier, 2010. — ISBN 978-0-08-087774-7
  4. ^ Població de 15 anys i més segons llengua inicial, d'identificació i habitual Catalunya 2008(кат.). idescat.cat. Праверана 23 лютага 2014 г.
  5. ^ Informe de política lingüística(кат.). Generalitat de Catalunya. Праверана 23 лютага 2014 г.
  6. ^ а б в г Costa Carreras Yates, стст. 6–7
  7. ^ Wheeler 2003, ст. 207.
  8. ^ а б в Moll, Francesc de B. Gramàtica Històrica Catalana. — Universitat de València, 1958. — С. 47. — ISBN 978-84-370-6412-3
  9. ^ Wheeler, Max. The Phonology Of Catalan. — Oxford: Oxford University Press, 2005. — С. 54. — ISBN 978-0-19-925814-7
  10. ^ Costa Carreras, Joan; Yates, Alan. The Architect of Modern Catalan: Selected Writings/Pompeu Fabra (1868–1948). — Instutut d'Estudis Catalans & Universitat Pompeu Fabra & Jonh Benjamins B.V, 2009. — С. 6-7. — ISBN 978 90 272 3264 9
  11. ^ а б в Feldhausen, Ingo. Sentential Form and Prosodic Structure of Catalan. — John Benjamins B.V, 2010. — ISBN 978 90 272 5551 8
  12. ^ Dictamen de l'Acadèmia Valenciana de la Llengua sobre els principis i criteris per a la defensa de la denominació i l'entitat del valencià
  13. ^ Marc Howard Ross. Cultural Contestation in Ethnic Conflict. — Cambridge University Press, 2007. — С. 139.
  14. ^ Jud, Jakob. Problèmes de géographie linguistique romane. — Paris: Revue de Linguistique Romane, 1925. — С. 181-182.
  15. ^ Colón, Germà. El lèxic català dins la Romània. Biblioteca Lingüística Catalana. — Valencia: Universitat de València, 1993. — ISBN 84-370-1327-5
  16. ^ а б Schlösser, Rainer. Die romanischen Sprachen. — Munich: C.H. Beck, 2005.
  17. ^ Enciclopèdia Catalana, ст. 630

Вонкавыя спасылкі

  Каталянская мовасховішча мультымэдыйных матэрыялаў

Зьмест даступны на ўмовах CC BY-SA 3.0, калі не пазначанае іншае. Images, videos and audio are available under their respective licenses.
This article uses material from the Wikipedia article Каталянская мова, which is released under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 license ("CC BY-SA 3.0"); additional terms may apply. (view authors).

🔥 Top trends keywords Беларуская (тарашкевіца) Wiki:

Карлес ПудждэмонГалоўная старонкаСпэцыяльныя:Апошнія зьменыФранцішак СкарынаСынглПМайданБарыс МаісееўСпэцыяльныя:ПошукПрыметнікМаркёрАдам МіцкевічБеларуска-літоўскія летапісыЛіцьвіныШэрая гусьБеларуская моваЛацінкаЯн ЧачотБеларусь.neІльля «Ліцьвін» (Хрэнаў)Тамаш ЗанДзеяслоўЛічэбнікІгнат ДамейкаНазоўнікКупянскРасеяСымон БудныПрыназоўнікВікіпэдыя:Пра ВікіпэдыюЗнакі прыпынкуПрамяністыя (таварыства)Васіль ЦяпінскіЎВікіпэдыя:Адмова ад адказнасьціБеларускія народныя казкіМенскПрыслоўеАляксей ДудараўЛітаратуразнаўстваДапамога:ЗьместЛетувізацыяЛітаратураУсяслаў ЧарадзейВікіпэдыя:Правілы абароны старонакУладзімер КаткоўскіРэжым ЛукашэнкіНяпоўныя сказыРасейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)Надвор’еКубаВітаўтТалібанМанаполія (гульня)Беларускія летапісыГруздРусіфікацыя БеларусіЛіцьвіны СевершчыныІгар ТурАдраджэньне мовыВікіпэдыя:СуполкаАснова словаВікіпэдыя:ФорумКірыла ТураўскіУладзімер КараткевічРасейская акупацыя Беларусі14Пошукавая аптымізацыяІван ШамякінПружаныСтарабеларуская моваСураж (Расея)Расейская моваБеларускі клясычны правапісГісторыя БеларусіВялікае Княства Літоўскае737Вялікабрытанія🡆 More