Տանձ: բույս

Տանձենի (լատին․՝ Pýarm), վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի պտղատու ծառերի ցեղ։ Հայտնի է 60 տեսակ, Հայաստանում՝ 20։ Մշակության մեջ կա մոտ 5000 սորտ։

Տանձ
Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն
Դասակարգում
Թագավորություն  Բույսեր (Plantae)
Տիպ/Բաժին Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta)
Ենթատիպ Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes)
Կարգ Վարդածաղկավորներ (Rosales)
Ընտանիք Վարդազգիներ (Rosaceae)
Ենթաընտանիք Սալորայիններ (Amygdaloideae)
Տրիբա Maleae
Ցեղ Տանձ (Pyrus)
L., 1753

Կենսաբանական նկարագիր

Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն 
Տանձենի սովորական։ Բուսաբանական նկարազարդում

Ցողունը ճեղքվածքավոր է, մուգ մոխրագույն, ճյուղերը՝ մոխրագույն, կարմրավուն կամ դեղնավուն, հարթ՝ ոսպահատիկներով պատված, սաղարթը՝ սեղմված բրգաձև, խիտ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 2-20 մ։ Տերևները ձվաձև են, երկարավուն, կլորավուն, մուգ կանաչ, փայլուն, հարթ, եզրերը՝ մանր ատամնավոր։

Ծաղկաբույլը վահանիկ է, 1 ծաղկաբույլում՝ 5-15 ծաղիկ, ծաղիկները՝ երկսեռ, խոշոր, սպիտակ, երբեմն՝ բաց վարդագույն։

Պտուղը կլորավուն է կամ տանձաձև, տարբեր չափերի (50-800 զ), դեղին կամ կանաչ, երբեմն՝ կարմրավուն երանգով։ Պտղամիսը բարձրորակ է, նուրբ, բուրավետ, զովացնող հաճելի համով։ Սերմերը մանր են, սևավուն։ Երկարակյաց է (ապրում է մինչև 200, Հայաստանում՝ 100-150 տարի)։ Յուրաքանչյուր ծառի բերքատվությունը 30-300 (առանձին դեպքերում՝ 1000) կգ է։

Հայաստանում

  • Տանձենի կովկասյան (Pýarm caucasica),
  • Տանձենի սուր-սղոցանման (Pýarm oxyprion),
  • Տանձենի Թախտաջյանի (Pýarm takhtadzhjanii),
  • Տանձենի ուռատերև (Pýarm salicifolia),
  • Տանձենի սիրիական (Pýarm syriaca) և այլն։
    Տարածումը Հայաստանում

Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Մեծ թիվ են կազմում նաև տանձենու բնաշխարհիկ տեսակները՝

  • Տանձենի բարձր (Pýarm elata),
  • Տանձենի Զանգեզուրի (Pýarm zangezura),
Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն 
  • Տանձենի խոնարհված (Pýarm nutans),
  • Տանձենի խառնված (Pýarm complexa) և այլն. տարածված են հիմնականում Սյունիքի մարզում։ Հայաստանի բոլոր մարզերում մշակության մեջ տարածված է
  • Տանձենի սովորականը (Pýarm communis

Արարատյան, նախալեռնային, հյուսիսարևելյան, Զանգեզուրի, Լոռի-Փամբակի գյուղատնտեսական գոտիներում (հաճախ առաջացնում են ինքնուրույն միադոմինանտ համակեցություններ՝ տանձուտներ)։

Պատմություն

Տանձենին հնագույն բույս է։ Հնդավորների մեջ զբաղեցնում է 2-րդ տեղը խնձորենուց հետո։ Տանձենու մասին հիշատակել է Ագաթանգեղոսը (5-րդ դար), ավելի ուշ (15-րդ դար) Տանձենու Կարմրենի և Սինի սորտերը նկարագրել է Ամիրղովլաթ Ամասիացին։

Արտադրություն

Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն 
Տանձենի արտադրող երկրների տասնյակը
(Տոննա)
Հորիզոնական Երկիր 2009 2010 2011
1 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Չինաստան 14,416,430 15,231,858 15,945,013
2 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Իտալիա 872,368 736,646 926,542
3 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  ԱՄՆ 868,357 738,085 876,086
4 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Արգենտինա 700,000 704,242 691,270
5 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Իսպանիա 463,969 476,686 502,234
6 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Թուրքիա 384,244 380,003 386,382
7 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն 340,088 368,495 350,527
8 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Նիդերլանդներ 295,000 274,000 336,000
9 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Հնդկաստան 308,487 336,049 334,774
10 Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Ճապոնիա 351,500 284,900 312,800
Համաշխարհային 20,888,647 22,731,087 22,511,100
Աղբյուր։ ՄԱԿ-ի համաշխարհային պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպություն

Քիմիական կազմ

Տարբեր սորտերի պտուղները միջին հաշվով պարունակում են

  • շաքարներ՝ 8-15 %,
  • թթուներ՝ 0,1-0,3 %,
  • ազոտային նյութեր՝ 0,4 %,
  • աղաղանյութեր՝ 0,03 %,
  • A, B, C խմբերի վիտամիններ,
  • ճարպեր, որոնց մոտ կեսը միաչհագեցած և բազմաչհագեցած ճարպեր են, և չի պարունակում խոլեստերին,
  • պարունակում է մոտավորապես հավասար քանակի պղինձ և ցինկ (0,08 մգ և 0,1 մգ՝ 100 գ հումքի մեջ), 0,17 մգ երկաթ, 4,210 մգ

ասկորբինաթթու։

Սորտեր

Տանձենու մշակվող շատ տեսակներ պատկանում են Pyrus communis [syn. Pyrus domestica] տեսակներին

  • 'Մալաչա'
  • 'Սինի'
  • 'Ուիլյամս ' - Pyrus communis ‘Williams' Bon Chrétien’
  • 'Դյուշես'
  • 'Կարմրենի'
  • 'Սիբիրյան'
  • 'Անտառային գեղեցկուհի'
  • 'Ձմեռնուկ'
  • 'Բերե Բոսկ'
  • 'Բերե Արդանպոն'
  • 'Օլիվյե դը Սեր'
  • ' Նելիս ձմեռային'
Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն 
Տանձենու սորտերի տարբերությունը

Որոշ տեսակներ գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կուլտուրական սորտերը հիմնականում առաջացել են հետևյալ տեսակներից՝

  • տանձ սովորական կամ անտառային (Pýarm communis), որը վայրի վիճակում աճում է Եվրոպայում, Արևմտյան և Միջին Ասիայում,
  • տանձ կովկասյան (Pýarm cavcasica),
  • տանձ ուսուրիական (Pýarm ussuriensis),
  • տանձ չինական (Pýarm serotina),
  • ձյունատանձենի (Pýarm nivalis)։

Նշանակություն և կիրառում

Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն 
Տանձի մուրաբան եփված կարմիր գինով

Պտուղներն օգտագործվում են թարմ և վերամշակված (չիր, շաքարաչիր, մուրաբա, կոմպոտ, պովիդլո, զովացուցիչ ըմպելիքներ)։

Տանձենու բնափայտը շատ արժեքավոր է, ժամանակի ընթացքում ստանում է մուգ շագանակագույն սաթի երանգ։ Փայտանյութի, ինչպես նաև տանձենու պտղի մեջ կան «քարային բջիջներ», որոնց թաղանթները բաղկացած են փայտացած բջջանքից։ Տանձենու պտուղներից պատրաստում են կոմպոտ, ջեմ, զանազան քաղցրավենիքներ. Եվրոպայում հայտնի է Շվեյցարիայում պատրաստվող տանձի դոշաբը։

Բժշկության մեջ

Թթու տանձը ամրացնում է օրգանիզմը։ Տանձի չիրը օգտակար է ստամոքսի համար։ Ամուր տանձն օժտված է չորացնող հատկությամբ։ Տանձը քայքայում է երիկամների օքսալատային և ուրատային քարերը։

Դասակարգում

Հայտնի է 33 տեսակ, որոնք բաժանված են 2 բածիներով Pashia և Pyarm։

Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն 
Տանձենու Ծաղկաբույլը
sect. Pashia sect. Pyarm
  • Pyarm armeniacifolia T.T.Yu
  • Pyarm betulifolia Bunge
  • Pyarm calleryana Decne.
  • Pyarm cossonii Rehder
  • Pyarm dimorphophylla Makino
  • Pyarm fauriei C.K.Schneid.
  • Pyarm hondoensis Nakai & Kikuchi
  • Pyarm koehnei C.K.Schneid.
  • Pyarm pashia Buch.-Ham. ex D.Don
  • Pyarm pseudopashia T.T.Yu
  • Pyarm pyrifolia (Burm.f.) Nakai
  • Pyarm taiwanensis Iketani & H.Ohashi
  • Pyarm ussuriensis Maxim.
  • Pyarm xerophila T.T.Yu
  • Pyarm boissieriana Buhse
  • Pyarm communis L.
    • Pyarm communis L. subsp. caucasica (Fed.) Browicz [syn. Pyarm caucasica Fed.]
    • Pyarm communis L. subsp. pyraster (L.) Ehrh. [syn. Pyarm pyraster (L.) Burgsd.]
  • Pyarm cordata Desv.
  • Pyarm elaeagrifolia Pall.
  • Pyarm gharbiana Trab.
  • Pyarm glabra Boiss.
  • Pyarm korshinskyi Litv.
  • Pyarm mamorensis Trab.
  • Pyarm regelii Rehder
  • Pyarm sachokiana Kuth.
  • Pyarm salicifolia Pall.
  • Pyarm spinosa Forssk.
  • Pyarm syriaca Boiss.
  • Pyarm turcomanica Maleev
Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն 
    Հիբրիդներ
  • Pyarm ×bretschneideri Rehder
  • Pyarm ×canescens Spach [ = Pyarm ×nivalis × Pyarm salicifolia]
  • Pyarm ×complexa Rubtzov
  • Pyarm ×lecontei Rehder [ = Pyarm communis × Pyarm pyrifolia]
  • Pyarm ×michauxii Bosc ex Poir. [ = Pyarm amygdaliformis × Pyarm ×nivalis]
  • Pyarm ×nivalis Jacq. [ = Pyarm communis × Pyarm elaeagrifolia]
  • Pyarm ×phaeocarpa Rehder
  • Pyarm ×serrulata Rehder
  • Pyarm ×sinkiangensis T.T.Yu
  • Pyarm ×uyematsuana Makino [ = Pyarm dimorphophylla × Pyarm hondoensis]
    Հիբրիդային տեսակի ներկայացուցիչներ
  • ×Sorbopyarm — Сорбопирус (= Sorbus × Pyarm)

Սննդային արժեք

Չվերամշակված տանձենի
(Սննդային արժեքը 100 g)

Ջուր։ 83,71 g Անօրգանական նյութեր։ 0,33 g Սննդայի մանրաթելեր։ 3,1 g Մթերքի էներգետիկ արժեք։ 58 kcal
Մոնոսախարիդներ։ 9,80 g Ածխաջրեր։ 15,46 g Սպիտակուցներ։ 0,38 g Ճարպեր։ 0,12 g
Միկրոտարրեր
Կալիում։ 119 mg Ֆոսֆոր։ 11 mg Կալցիում։ 9 mg Մագնեզիում։ 7 mg
Նատրիում։ 1 mg Երկաթ։ 170 µg Պղինձ։ 82 µg Ցինկ։ 100 µg
Վիտամիններ
Վիտամին С։ 4,2 mg Վիտամին B1։ 12 µg Վիտամին B2։ 25 µg Վիտամին B3։ 157 µg
Վիտամին B5։ 48 µg Վիտամին B6։ 28 µg Վիտամին B9։ 0 µg Վիտամին B12։ 0 µg
Վիտամին А։ 23 UI Ռետինոլ։ 0 µg Վիտամին E։ 0,12 µg Վիտամին K։ 4,5 µg
Ճարպաթթուներ
Ճարպաթթուներ։ 6 mg Մոնո-ճարպաթթուներ։ 26 mg Պոլի-ճարպաթթուներ։ 29 mg Խոլեսթերին։ 0 mg

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

  • Симиренко C. Опыт исследования крымского плодоводства и плодоторговли.
  • Груша // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Արտաքին հղումներ

Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն  Ընթերցե՛ք «տանձ» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն 
Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տանձ» հոդվածին։
Տանձ: Կենսաբանական նկարագիր, Հայաստանում, Պատմություն Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տանձ» հոդվածին։

Tags:

Տանձ Կենսաբանական նկարագիրՏանձ ՀայաստանումՏանձ ՊատմությունՏանձ ԱրտադրությունՏանձ Քիմիական կազմՏանձ ՍորտերՏանձ Նշանակություն և կիրառումՏանձ Բժշկության մեջՏանձ ԴասակարգումՏանձ Սննդային արժեքՏանձ ԾանոթագրություններՏանձ ԳրականությունՏանձ Արտաքին հղումներՏանձԼատիներենՎարդազգիներՎարդածաղիկներ

🔥 Trending searches on Wiki Հայերեն:

Իսրայել ՕրիԾաղկեվանք (Արա լեռ)ԵվրասիաՀետգրությունԸղձական եղանակԵրվանդ ՔոչարԿենդանիներԵվրոպայի դրոշներՓոշոտումՀայկական գամփռՍինգապուրԵրազահանՀովհաննես ԲաղրամյանԿառլես ՊուչդեմոնԱրցախյան շարժումՀատկացուցիչԱրշակ ԲԳլխուղեղԻտալիաՎինսենթ վան ԳոգՀանգՍտեփան Զորյան (գրող)Արյան ճնշումԿալաշնիկովի ձևափոխված ավտոմատՍոս ՍարգսյանԷկզեմաՏիգրան ՄեծԱնանիա ՇիրակացիՀայկական Խորհրդային Սոցիալիստական ՀանրապետությունՀուլիոս ԿեսարԱռյուծՕձերԱֆրիկաԾնեբեկՎիլհելմ ՍտեյնիցՍաղմոսավանքԵրիկամԷպիլեպսիաՄայրցամաքԱրտաշես Ա ԲարեպաշտԶանգվածի պահպանման օրենքԱղասի ԱյվազյանՀայկական դիցաբանությունՀամացանցԲրազիլիաԱՄՆ-ի նախագահների ցանկՃապոնիաՍուրբ ծնունդՖեռնան ՄագելանՄիքայել ՆալբանդյանԽոր ՎիրապԼևոմեկոլՎերք Հայաստանի (վեպ)ԷլեկտրոլիզԱնահիտ ՊարսամյանՎոլֆգանգ Ամադեուս ՄոցարտԹռչնագիրՈրդան կարմիրԲարդիՑեղին սիրտը (ժողովածու)ՕքսիդՊարույր ՍևակԷկոլոգիական գործոններՕրգազմԿապ (խոսքի մաս)Ջորջ ԲայրոնԷլեկտրական հոսանքՄարի ԱնտուանետՀայկական լեռնաշխարհԹվական անունԺամԼյարդի հիվանդություններԿունիլինգուս🡆 More