1946 Kryzys Irański

Kryzys irański – nieudana próba rozciągnięcia przez ZSRR swojej strefy wpływów na Iran poprzez wsparcie tamtejszych ruchów separatystycznych na przełomie 1945 i 1946 roku.

Kryzys irański (1946)
zimna wojna
Ilustracja
Parada w Teheranie po likwidacji Autonomicznej Republiki Azerbejdżanu, 15 grudnia 1946
Czas

listopad 1945 – 15 grudnia 1946

Miejsce

Cesarstwo Iranu

Przyczyna

ogłoszenie niepodległości tzw. Autonomicznej Republiki Azerbejdżanu na terytorium Iranu

Wynik

zwycięstwo Iranu

Strony konfliktu
1946 Kryzys Irański Iran
Wsparcie:
1946 Kryzys Irański Stany Zjednoczone
1946 Kryzys Irański Wielka Brytania
1946 Kryzys Irański Autonomiczna Republika Azerbejdżanu
1946 Kryzys Irański Republika Mahabadzka
1946 Kryzys Irański Organizacja Wojskowa Tude
Wsparcie:
1946 Kryzys Irański ZSRR
Dowódcy
Mohammad Reza Pahlawi
Hadż Ali Razmara
Seyid Cəfər Pişəvəri
Ahmad Kordary 1946 Kryzys Irański
Muhammad Qazi †
Mustafa Barzani
Ahmad al-Barzani

Saładdin Kiazimow
Mir Cəfər Bağırov

brak współrzędnych

Po wybuchu II wojny światowej szach Iranu Reza Szah Pahlawi prowadził politykę proniemiecką. Po ataku Niemiec na ZSRR, 25 sierpnia Armia Czerwona od północnego zachodu, a od zachodu i południa wojska brytyjskie dokonały uderzenia na Iran. Skutkiem radziecko-brytyjskiej interwencji było osadzenie na tronie proalianckiego Mohammada Rezy Pahlawiego. ZSRR zapewnił sobie dostawy sprzętu i broni przez terytorium Iranu. W podpisanym w styczniu 1942 roku traktacie trójstronnym Iran otrzymał gwarancję swojej suwerenności i integralności terytorialnej oraz zapewnienie wycofania wojsk radzieckich i brytyjskich w terminie 6 miesięcy od zakończenia wojny. We wrześniu 1943 Iran wypowiedział wojnę III Rzeszy.

Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku Brytyjczycy wycofali się z Iranu, natomiast wojska radzieckie opóźniały swój powrót do kraju. Józef Stalin starał się o uzyskanie dla ZSRR koncesji na wydobywanie ropy naftowej w 5 północnych prowincjach Iranu. Jednocześnie Sowieci usiłowali zapewnić sobie bazę polityczną w Iranie, współpracując z lewicowym ugrupowaniem Tude oraz współtworząc nową Demokratyczną Partię Azerbejdżanu (niechętną Tude).

W grudniu 1945 roku przy poparciu ZSRR i działaczy lewicowych ogłoszono utworzenie separatystycznej Autonomicznej Republiki Azerbejdżanu na czele z Seyidem Cəfərem Pişəvərim. Rząd autonomii zainicjował umiarkowane reformy społeczne, utworzył system powszechnej służby zdrowia, wprowadził pełną kontrolę cen i ustawodawstwo antykorupcyjne. Nakazał również konfiskatę dóbr ziemskich właścicieli, którzy opuścili republikę, i rozdzielenie ich wśród chłopów. Ustanowił również język azerski językiem urzędowym autonomicznej prowincji w miejsce perskiego. W Tebrizie otwarte zostały uniwersytet oraz szereg azerskich instytucji kulturalnych, które pod rządami Rezy Szacha nie mogły funkcjonować. W ich rozwijaniu rząd wspierali nauczyciele, dziennikarze i działacze przybyli z Azerbejdżańskiej SRR. Niektórzy z nich liczyli na to, że terytorium Iranu zamieszkiwane przez Azerów zostanie wcielone do ZSRR. Do utworzenia w ten sposób „Wielkiego Azerbejdżanu” dążył m.in. pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Azerbejdżanu Mir Cəfər Bağırov. Z administracji republiki usunięto osoby pochodzenia nieazerskiego.

22 stycznia 1946 miejscowi separatyści ogłosili natomiast powstanie niezależnej Republiki Kurdyjskiej.

Zaniepokojone ekspansywną polityką radziecką rządy USA i Wielkiej Brytanii zdecydowały się na dyplomatyczną konfrontację i ostatecznie wymogły na Stalinie podpisanie 26 marca 1946 układu, na mocy którego wojska radzieckie ostatecznie opuściły Iran. Politycy partii Tude zostali usunięci z rządu, parlament irański odrzucił ustawę przyznającą ZSRR naftowe koncesje, a separatystyczne republiki Azerów i Kurdów zostały zlikwidowane przez irańskie wojsko.

Przypisy

Bibliografia

  • Encyklopedia Historyczna Świata. Tom X. Kraków: Wydawnictwo Opres, 2002. ISBN 83-85909-72-9.
  • Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki. Tom 5. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995. ISBN 83-01-11894-6.

Tags:

Cesarstwo IranuSeparatyzmZwiązek Socjalistycznych Republik Radzieckich

🔥 Trending searches on Wiki Polski:

Rocco SiffrediArleta BojkeFlaga czerwono-czarnaKrzyż ZasługiHellas VeronaKarol IIILista państw AzjiŁotwaPartie polityczne w PolsceSzkocjaPiotr GłuchowskiMiędzynarodowy Dzień TeatruRyan GoslingPrzesmyk suwalskiLamine YamalReprezentacja Francji w piłce nożnej mężczyznZbrodnia katyńskaKorea PołudniowaMecze reprezentacji Polski w piłce nożnej mężczyzn prowadzonej przez Michała ProbierzaMistrzostwa Świata w Piłce Nożnej 2030KoenigseggSignal Iduna ParkStrona głównaJan Paweł IIMercedes-Benz klasy CLondynMaderaZespół AspergeraFrancis Scott Key BridgeReprezentacja Walii w piłce nożnej mężczyznAustriaSteven SeagalKrólewiecAlior BankRanczo (serial telewizyjny)Liga Mistrzów UEFADaniaNiemcyPaństwa członkowskie NATOJoe BidenMercedes-Benz klasy EOktawian AugustMałgorzata Windsor (księżniczka)Rozpad JugosławiiArkadiusz MilikLanzaroteGenerałAmeryka PołudniowaLiderki rankingu WTADariusz RohdeChińska Republika LudowaCzarnogóraBoeing 737Piotr BłazeuszJerzy TeisseyreMasturbacjaCastoramaFord FocusWybory samorządowe w Polsce w 2024 rokuLista uzbrojenia i sprzętu bojowego Wojsk LądowychMistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2016Jadwiga AndegaweńskaAdam WoronowiczPisankaBroń jądrowaAfrykaHamburgWojewództwoJakub KiwiorLetnie Igrzyska Olimpijskie 2024Wojna secesyjnaRoman GiertychMagdalena Sroka (ur. 1979)Radosław SikorskiSerbiaFormuła 1 Sezon 2024Zakon krzyżackiRosja🡆 More