Wiki Shqip 2023: Faqja kryesore
SQWiki Tiếng ViệtWiki English

Hardhia e rrushit

From Wikipedia, the free encyclopedia

link= http://sq.wikipedia.org/wiki/Wiki:Sigurimin_e_cil%C3%ABsis%C3%AB9[lidhje e vdekur]Ky artikull është jo i plotë ose me cilësi të dobët. Mund të ndihmoni Wikipedian duke e përmirësuar!
Ky artikull duhet të përmirësuar në:  Pa lidhje dhe jo strukture të mirë teksti. --Rissa 7 gusht 2010 16:12 (CEST)


Klasifikimi i hardhisë Evropiane nën kulturë V. vinifera, klasifikohet në bazë të vatrave tëorigjinës agro-ekologjike nga ato kanë ardhur. Ato klasifikohën në 3 vatra (proles) kryesore:

  • Vatra e Lindjes
  • Vatra e pellgut të detit të Zi
  • Vatra perëndimore

Vatra e lindjes

Në vatrën e Lindjes bëjnë pjesë vendet e Azise Qendrore dhe ato Perëndimore ku përfshihen vendet si; Irani, Turkmenistani, Azerbajxhani, dhe shumë vende përreth. Nga kjo vater vinë pjesa më e madhe e kultivarëve për ngrënie dhe për tharje ku më të përhapur janë kultivarët e rrushit, Hafuzali, Sulltaninat si ajo e Bardhë dhe e Zezë,Muskati i Aleksandrise, e shumëtë tjera.Në vatrën e Detit të Zi, përfshirë ketu edhe vendet e Detit Egje, janë përfshirë edhekultivarët që e kanë origjinën nga vendet e Pellgut të Mesdheut si: Greqia, Shqipëria, Rumania, Bullgaria e shumë të tjera. Në këtë vater e kanë origjinën shumica e kultivarëve për prodhimin e verës si: Shesh i Bardhë dhe i Zi, Kallmeti, Debinat, Vloshi, Manakuqja, Kotejkat, Mavrudi, Zarçini, e shumë të tjera, po ketu përfshihen edhe llojet për ngrënie si Çaushi, Tajkat, etj. Ne vatren e vëndeve perëndimore, përfshihen kultivarët që ekanë origjinën nga Franca, Gjermania, Austria, Zvicer, Spanja, pjesërisht Italia (ajo Veriore më tepër), etj. Kultivarët e rrushit që rrjedhin nga kjo vater, janë specifike për prodhimin e verërave cilësorë si: Kaberne Sawinjon, Merlot, Aligote, Pino e Zezë dhe ajo e Bardhë, Rieslin Italian dhe Riesling Gjerman, e shumë lloje të tjera.

Klasifikimi ekoomik i hardhisë

Klasifikimi ekonomik i hardhisë bëhet duke u bazuar në të dhënat agrobiologjike dhe teknologjike. Ato ndahen:

  • Kultivarë për konsum të

freskët/ngrënjë;

  • Kultivarë për përpunim;
  • Kultivarë për tharje;
  • Kultivarë për prodhimin e

nënshartesave antifilokserike;

  • Kultivarë për qëllime të dyfishta

sipër ngrënjë ashtu edhepër përpunim.Te kultivarët për konsum të freskët ose ngrënjë, përfshihen kryesisht:

  • Afuzali,
  • Mbretresha e Vreshtave,
  • Muskat,
  • Hamburg,
  • Adda,
  • Perla di Ksaba,
  • Italia,
  • Tajkat,
  • Çaushi

e shumë kultivarëtë tjerë, ku shumica e këtyre kultivarëvetakohën në dy llojet ebardhë dhe e zezë.Te kultivarët për përpunim ose për prodhimin e verërave cilësorë,përfshihen kryesisht:

  • Kaberne
  • Sawinjon
  • Merlot
  • Aligote
  • Pino e Zezë dhe ajo e Bardhë
  • Rieslin Italian dhe Riesling Gjerman
  • Sheshi Bardhë dhe i Zi
  • Kallmeti
  • Debinat
  • Vloshi
  • Manakuqja
  • Kotejkat
  • Mavrude
  • Zarçini
  • Serinat
  • Pulësi
  • Kallmeti, e shumë të tjera

Te kultivarët për tharje, përfshihenkryesisht llojet pa farë si:Sulltanina e Bardhë dhe ajo eZezë, Perleta, e shumë të tjera.Te kultivarët për prodhimin e nënshartesave antifiloxerike, përfshihen kryesisht: Rupestris dy Lo,Shassella x Berlandieri 41B, Berlandierix Ripara Kober 5 bb, Berlandierix Ripara Kober SO-4, Berlandierix Ripara Kober 140 R,Berlandieri x Ripara Kober 110Paulsen, e shumë të tjera.Te kultivarët për qëllime tëdyfishta si për ngrënje ashtuedhe për përpunim, përfshihenkryesisht: Shesh i Zi dhe Shesh iBardhë, etj

Organet vegjetative dhe ato të riprodhimit

Pjesët përbërëse të hardhisë, ashtu si të gjithë speciet e bimëve të tjera frutore përbëhen nga dygrupime kryesore që janë:

  • Grupi i pjesëve vegjetative dhe
  • Grupi i organëve të riprodhimit.

Te organet vegjetative të hardhisë bëjnë pjesë:

  • Sistemi rrënjor
  • Sistemi mbitokësore.

Tek sistemi mbitoksore bëjnë pjesë:

  • trungu
  • degët
  • degëzat
  • dhe gjethet.

Te grupi i organëve të riprodhimit bëjnë pjesë:

  • lulja
  • fruti
  • dhe fara

Sistemi rrënjor

Sistemi rrënjor është një nga organet më kryesore të bimës së hardhisë. Në këtë bimë sistemi rrënjor ka disa funksione, ku ndërmë të rëndësishmet janë:

  • Shërben për të mbajtur trupin e hardhise të ngulur në tokë
  • Për të ushqyer pjesën ajrore me ujë dhe lëndët e ushqimore të tretura në të
  • Për të ruajtur lëndët ushqimore rezerve (karbohidratet) Gjatë periudhës së qetësisë relaive
  • Sintetizimin e lëndëve të veçanta kimike që shërbejnë për të realizuar shkëmbimin e elementëve

ushqimore si ato të azotit të reduktuar dhe të citozinave, e shumë të tjera.Mënyra e zhvillimit të sistemitrrënjor varet nga mënyra e shtimittë hardhisë dhe kushtet ekultivimit. Ndryshe zhvillohet kurhardhia shtohet me anë të copave,sepse zhvillohen rrënjëtmitake dhe ndryshe zhvillohet kurajo shtohet me anë të farës. Pasmbirjes së farës në fillim ajo zhvillonrrënjën embrionale e cila tentontë shkoje sa më thellë në tokë.Si rrënjët mitake ashtu edhe ajoembrionale pas zhvillimit të mëtejshëmformojnë degëzime të tjeraqë quhen ato të rëndit të parë, tëdytë, të tretë, e më rradhë, ku tëgjithë pjesët përbënëse të rrënjësformojnë atë që quhet SistemiRrënjor. Në rendin e degëzimevetë treta, të katërta, të pesta, e mëtej, janë të vendosura pjesa më emadhe qimeve thithëse, kunëpërmjet tyre realizohet thithjae ujit dhe e elementëve ushqimoretë tretura në të.Rrënja embrionale e mbirëdirekt nga fara, shkon në thellësitë tokës në drejtim vertikal. Mëpas ajo fillon degëzimet e para qëzakonisht ato rriten në drejtiminhorizontal. Nga degëzimet e parafillojnë të zhvillohen degëzimet edyta, më pas ato të tretat e kështume radhë, duke formuar njësistem degëzimesh e cila në varësitë kushteve dhe të llojit të nënshartesës,shtrihet dhe “pushton”një volum të caktuar dheu.Sipas studimeve të bëra përkëtë qëllim, thellësia dhe gjërësiae shtrirjes së sistemit rrënjor tëhardhisë është në varësi të trashësisësë shtresës aktive të tokës.Në toka të thella dhe të përshkueshmesistemi rrënjor zhvillohetsi në thellësi ashtu edhe nëgjërësi. Thellësia e depërtimit tësistemit rrënjor është nga 0,6 – 5m, por në raste të veçanta ajoshkon edhe në 15–18 m. Trashësiae rrënjës kryesore arrin nga 10deri edhe në 18 cm. Tërësia e rrënjëvetë një sistem renjor tek njëhardhi vreshti, peshon mesatarishtrreth 3–4 kg. Në tokat me pjellorinormale, gjërësia e sistemitrrënjor zhvillohet mirë horizontalishtnë rreth 30-40% më shumëse sa gjërësia e vete kurorës, ndërsapjesa më e madhe e tyre zhvillohennë thellësinë 50–120 cm. Samë larg qafës së rrënjës të ndodhetsistemi rrënjor, aq më shumëaktive është aftësia thithëse dheasimiluese e saj. Në thellësinë 0,5– 1,5 m nga sipërfaqja e tokës,është shtrirë rreth 75-85% e totalittë sistemit rrënjor. Kjo karëndësi praktike sepse sipërfaqjae një vreshti të rritur, është plotësishte pushtuar nga sistemi rrënjor,gjë që ka rëndësi të dihet përaplikimin e një sistemi plehrimi nëtë gjithë sipërfaqen e tokës. Pikërishtpër këte arsye të gjithë plehratorganike dhe ujitjet nuk duhettë hidhen në afërsi të qafës sërrënjëve, por duhet të shpërndahennë të gjithë sipërfaqen etokës së vreshtit.Nëse tek pemët frutore fillimi irritjes së sistemit rrënjor fillon melëvizjen e lëngjeve, të hardhija rritjafillon disi me vonë, madje rritjame intensive fillon gjatë periudhëssë lulëzimit. Gjatë temperaturavetë larta dhe në mungesëtë ujitjeve, rritja e sistemit rrënjortë hardhisë gati ndalon, por kurkrijohen kushtet si rezultat i fillimittë reshjeve, përsëri rritja fillon vrullshëmnë periudhën e pjekjes dhetë vjeljes. Rritja e rrënjëve e ul intesitetine tij gjatë periudhës sëvjeshtës dhe të dimërit, por studimetkanë vërtetuar se rritja nëkëtë periudhë kurre nuk ndalon.Kjo është edhe një arësye tjetërkur rekomandohet se mbjelljet mëtë mira të vreshtave, kryesisht përzonën e Ulët dhe Bregdetare duhettë bëhen gjatë muajit Nëndore në vazhdim.Mundësia e depërtimit nëthellësi të tokës dhe aftësia erritjes/zhvillimit te sistemit rrenjornë drejtim horizontal apo vertikal,varet shumë nga kushtet klimaterike-tokësore dhe niveli i shërbimeveagroteknike gjatë kultivimit.Kështu p.sh. Në tokat e pasuradhe me ujrat nëntokësore të thella,sistemi rrënjor tenton të shkojesa më thellë. Rrënjët anësore tentojnëtë zgjaten dhe të drejtohenatje ku ato gjejne ushqimin,lagështirën dhe ajrimin e duhur.Ndërmjet sistemit rrënjor dhe vetepjesës ajrore të një hardhie, ekzistonnjë korelacion i drejte. Sa më ezhvilluar të jetë sistemi rrënjor, aqmë shumë karbohidrate e lëndë tëtjera organike (si hormonet auksinatdhe gibërëlinat) Ndodhen nërrënjë dhe aq më mirë rritet dhezhvillohet pjesa ajrore dukedhënë një sasi më të madhegjethesh, llastarësh dhe veshuleshrrushi.Në rastet kur niveli i ujravenëntokësore në thellësinë poshtësipërfaqes së tokës (nën 1,5m)dhe toka ka një strukturë të shkrifët,e të përshkueshme nga ujidhe ajri, atëhere sistemi rrënjortenton të rritet/zhvillohet si nëthellësi ashtu edhe në gjërësi,duke formuar një sistem rrënjorxhufkor mjaft të zhvilluar dhe tëaftë për të siguruar një furnizimsa më të mirë të bimës me ujë dheme lëndë ushqimore.Ndërsa kur niveli i ujrave nëntoksoreështë afër sipërfaqes sëtokës, atëhere sistemi rrënjor tentontë rritet/zhvillohet afër saj dhenë drejtimin sa më horizontal.Gjithashtu, kur shtresa e horizontitpunues është e cekët dhe shtresavijuese është me formacioneshkëmbore, ranore apo konglomerate/gurishtore, atëhere edhe nëkëtë rast sistemi rrënjor tenton tëshkojë sa më horizontalisht. Praktikishtkëto lloje tokash kanëndikime negative sepse shtrirja esistemit rrënjor kufizohet vetëmnë një pjesë më të vogël volumitë tokës. Për një zhvillim sa mënormal të sistemit rrënjor, rëndësivendimtare merr realizimi i njësistemi plehrimi të kombinuar meplehrat minerale dhe ato organike,si ujitjet sistematike, veçanërisht ajo me pika.Bimët që shtohen me anëtë copave, përpanjave, këmbëzave,etj, duke qënë se nukjanë me origjinë nga fara, atonuk zhvillojnë rrënjë embrionale,por zhvillojnë rrënjë mitake.Këto rrënjë më tej rritendhe zhvillohen si në drejtimhorizontal ashtu edhe nëdrejtim vertikal, duke zhvilluarnjë sistem rrënjor të aftë përt’i siguruar bimës një furnizimsa më normal të ujit dhe melëndë ushqimore. Nga anapraktike është vërtetuar sekëto bimë kërkojnë vemendjenë drejtim të trajtimit të tokësme plehra dhe veçanërisht mesisteme ujitjeje të rregullta, nëtë kundërt bimët vuajnë dheprodhimet janë nën nivele tëkënaqëshme.Pavarësisht nga origjinarrënjës, embrionale apo mitake,rrënjët e sistemit rrënjorndahen në 3 kategori që janë:i) Rrënjët skeletore; ii) Rrënjëtgjysëm skeletore; dhe iii)Rrënjët veshëse. Rrënjët skeletoredhe ato gjysëm skeletorejanë rrënjët më të vjetra dhemë të trasha të sistemit rrënjordhe lidhen direkt me qafën errënjës e cila ndodhet në fundine trungut (fig. 1). Rrënjëtveshëse përbëhen nga: i) Kësula,ii) Pjesa rritëse, iii) Pjesae qimeve thithëse dhe iv)Pjesa përcjellëse (fig.2).Kesula është pjesa e majëssë rrënjëzës e cila shërben përtë mbrojtur indet meristematiketë rritjes që ndodhen të pjesarritëse. Te pjesa rritëse, realizohetshumëzimi i qelizave tërrënjës të cilat shërbejnë përrritjen e sistemit rrënjor. Pjesarritëse është maja më e re errënjës dhe gjatësia e sajë ështënga 0,1 – 1,5 mm dhe gjërësinga 0,3 – 1mm. Zona e qimevethithëse është pjesa më erëndësishme e sistemit rrënjor.Në 1 mm2 të zonës së qimevethithëse ndodhen rreth 300-600 qime thithëse. Një qimethithëse praktikisht jeton pak,rreth 15 – 20 ditë dhe zevëndësimii tyre bëhet në mënyrëperiodike në funksion të rritjes.Nëpërmjet tyre bëhet realizimii absorbimit të ujit dhe tëlëndëve ushqimore që janë tëtretura në të. Për një zhvillimsa më normal të sistemit rrënjor,rëndësi të veçanet merrpunimi i sipërfaqes së tokës.Ajrimi i dobët i sistemitrrënjor, ngjeshja e sipërfaqessë tokës, qëndrimi për njëkohë të gjatë i ujit në trashësinëe sistemit rrënjor, bën qëbimët të vuajnë nga asfiksia(mungesa e ajrit). Përveçkullimit nga ujrat e tepërta,rëndësi të madhe merr punimi/shkrifterimi i sipërfaqes sëtokës në thellësinë optimale15–20 cm. Më në thellësi nukduhet të aplikohet, sepse dëmtohenrrënjët skeletore dhe ½skeletore, që zakonisht janëafër sipërfaqes së tokës.Në lidhje me mënyrën erritjes së sistemit rrënjore, ngatë dhënat rezulton se është arriturnë këto përfundime:1)Rrënjët që dalin afërsipërfaqes së tokës, kanë prirjetë përkulen në drejtim vertikalduke formuar një kënd tëngushtë me vertikale dhe tentojnëtë shkojnë thellë;2)Rrënjët që kanë shkuaarthellë në tokë, kanë prirje të shkojnëhorizontalisht pasi kanëformuar një kënd të drejtë mevertikalen.3)Rrënjët që kanë shkuarnë fund të thellësise (deri tekujrat nëntoksore), kanë prirjetë shkojnë vertikalisht lart,pasi të kenë formuar një këndtë gjërë me vertikalen.4)Forma e zhvillimit të sistemitrrënjor te bimët e vjetra zhvillohenduke formuar një“pyke”, gjërësia e së cilës ështëmë e madhe në afërsi tësipërfaqes.5)Nga rrënjët anësore qëzakonisht zhvillohen afërsipërfaqes së tokës, kanë prirjetë nxjerrin rrënjë të reja tëcilat tendojnë të shkojnë vertikalishtposhtë.Si përfundim arrihet nëkonkluzionin e drejte se sistemirrënjore i hardhisë rritet dhe zhvillohetnë të gjithë drejtimetduke e pushtuar dhe shfytezuarnë maksimiun shtresen edheut të okupuar

Veprimtaria e sistemit rrënjor gjatë një cikli vjetor

Nga studimet e bëra ështëvënë re se, rrënjët e hardhisërriten në të gjithë periudhat evitit. Por intensiteti i rritjes sëtyre, ndryshon në varësi tëmuajve të vitit. Në periudhëne dimrit (periudha pa gjethe),rritja e sistemit rrënjor ështëshumë e vogël ose gati epadukshme. Kur temperatura etokës ku ndodhen rrënjët ështënën +50C, rrënjët pothuajsee ndalojnë rritjen. Por në kushtete klimës së ngrohtë, procesete rritjes së rrënjëve vazhdojnë.Kur temperatura ngrihetnë vlerat 18-260C, atëhere rritjae rrënjëve është më e vrullshme.Por kur temperatura e tokës vazhdon të rritet në mbi350C, atëhere rritja e rrënjëvepërsëri bllokohet.Rritja e rrënjëvenë mënyrë më tëvrullshme fillon, ateherëkur fillon lëvizjae lëngjeve, gjatëfryerjes së sythevedhe gjatë fazës sëçeljes së gjetheve tëpara. Periudha mëintensive e rritjes sërrënjëve ështëatëhere kur llastarëtdhe gjethet janë nëfazën e rritjes më tëfuqishme të tyre.Gjatë periudhëssë Verës kur temperaturate ajrit ngrihenmë shumë dhelagështira në tokëulet, atëhere intensitetii rritjes së rrënjëveulët dhe fillonpërsëri të rritet nëfillim të vjeshtës,atëhere kur sasia elagështirës në tokëfillon të rritet dhetemperaturat e ajrit fillojnë tëbëhen më të freskëta. Ështëvënë re se ritmi i rritjes së rrënjëvetek bimët, ulet me rritjen etepruar të lagështirës në tokë,gjithashtu ulet gjatë periudhës

Sistemi mbitokesor

Sistemi mbitokësor përbëhet nga

  • cungu/trungu
  • degët skeletore ose krahët,
  • llastarët
  • sythet
  • gjethet
  • veshulet

Cungu

Cungu ose trungu i hardhisëfillon nga qafa e rrënjësdhe mbaron deri në fillimin edegëzimeve të para të krahëvetë elementëve të prodhimit. Aiështë i paqëndryeshëm dhe ilakueshem i cili ka nevojë përmbështetje. Ndryshe trungu ihardhisë quhet Cung Tërësia e organëve vegjetativeapo gjenerative të hardhisëjanë të vendosura mbi cungdhe formojnë atë që quhetkurora e hardhisë. Gjatësia dhetrashësia e cungut në varësitë moshës së bimës dhe tëmënyrës së kultivimit. Ai shërbenpër të transportuar ujindhe lëndët ushqimore ngasistemi rrënjor në drejtim tëkurorës dhe të sistemit gjethor,si dhe të zbresin lëndët organiketë formuara nga gjethet nëdrejtim të sistemit rrënjor. Cungumund të jetë i përbërë nga njëtrung i vetëm, ose në 2 ose 3trungje, varet nga mënyra e kultivimit.Në bimët e vjetra cungu pësondeformime si rezultat i zhvillimitjo proporcional të indevepërçuese të kërçellit. Atoshfaqen në formën e deviacioneve,gropave dhe të gungave.Pas rënjës së gjetheve të kurorëspërveç cungut, i dallohen lehtëkrahët dhe shamentat.Nëse një cungu me moshë 3-4 vjeçare i bëjmë një prerjetërthore, do të vëmë re se përbëhetnga këto pjesë kryesore që janë:

  • Palca;
  • Zona e drurit ksilema-gypat e drurit),
  • Shtresa e kambiumit;
  • Floema
  • Felogjeni,
  • tapa
  • epiderma/lëkura.

Palca është në pjesën qëndroretë cungut. Në fazat e paratë rritjes palca duket qartë, ndërsamë avancimin e moshës, palcadalëngadalë thuajse humbet fare.Zona e drurit, është pjesa qëndodhet ndërmjet palcës dheshtreses së kambiumit. Për çdovit që kalon gjatë fazës së qetësisëdimërore, ndërmjet zonëssë lëkurës dhe drurit, formohetnjë shtresë qelizash që janë mëtë ngjeshura, duke shënuarkështu mbarimin e një rrethikoncentrik vjetor. Në pjesëndrunore janë të vendosura gypatpërçuese drunore (tubot eksilemës), që marrin ujin dhelëndët ushqimore dhe i dërgojneato në kurorë figure.Lëkura pjesa që mbuloncungun dhe e përbërë nga këtopjesë kryesor:

  • Korja (shtresa e parë, ose epiderma)
  • Zona sfungjerozë, ose mesoderma
  • Shtresa e tretë, zona e tubove të floemës
  • Zona e kambiumit.

Shtresa e kambiumitte hardhia përfaqësonpjesën më aktive dherritëse dhe ajo që ështëmë e rëndësishme ngaana praktike, është pjesamë rigjeneruese e lëkurës.Ajo është e paisur meqeliza më të mëdha dhenë formën e thierzave tëthtypura dhe të zgjatura,të cilat në kushte të përshtatshmetemperature,të oksigjenit dhe tëlagështirës, kanë aftësinëtë transformohen në rrënjëmitake (adventive).Lëkura ka jo vetëmfunsion mbrojtëse të trungut,por nëpërmjet (tubove tëfloemës) ajo mundëson lëvizjene lëngjeve të përpunuara ngakurora në drejtim të tokës. Mekalimin e moshës në pjesën ejashtme të lëkurës krijohen tëçara të thella dhe vetë lëkuraluspërohet. Lartësia e rritjesnatyrale e cungut nga qafa errënjës e deri në lartësinë e degëzimevetë degëve të para skeletore,është nga 1 – 3 m dherrallë herë më shumë. Kjo ndryshonnë varësi të formës bimoredhe të kushteve të kultivimit.

Krahët,kordonet

Krahë të cungut (kordoni),quhet degëzimet shumëvjeçareqë dalin drejtepërdrejte nga cungu.Dallimet ndërmjet Krahutdhe Kordonit qëndrojnë se tëparët janë të prera shkurt dhenë to dalin çepat dhe sharmentatqë janë elementët e prodhimit.Ndërsa Kordonet jene më tëgjata, që edhe ketu dalin çepatdhe sharmentat që janë elementëte prodhimit. Krahët dheKordonet kanë një moshë mbi një vjeçare.

ELEMENTËT E PRODHIMIT

Elementët e prodhimit,quhen çepat dhe shamenta qëjanë të vendosura mbi krahëtdhe kordonet mbi dyvjeçare.Ato janë llastarët ose degëzatqë sapo kanë kaluar moshënnjëvjeçare.Shamentat janë degëzat/ llastarët që sapo kanë kaluar moshën njëvjeçare, të cilat janëtë vendosura mbi krahët ose kordonet e hardhisë. Ato kanë sythet dimërore të cilat përfaqësojnësythet e prodhimit të vitit në vazhdim. Për nga origjina shamentat mund të klasifikohën:

  • Me origjime nga sythet dimërore të krahut ose kordonit dyvjeçar
  • Me origjinë nga sythet fjetëse të ndodhura në cung, krahë ose kordon me moshë mbi dyvjeçare, ku ndryshe quhen edhe thithakë. Gjatësia e rritjes vjetore e shamentave të hardhive të tipit Europian

arrin nga 1-1,5 m, ndërsa ajo e hardhive Amerikave (antifiloxerike), arrin nga 10-18 metragjatësi dhe trashësi nga 4–15 mm.Çepat janë degëzat/llastarët që sapo kanë kaluar moshën njëvjeçare, të cilat janë të vendosurambi krahët ose kordonet e hardhisë, por që janë të shkurtuar nëpërmjet gërshërëve tëkrasitjes në gjatësinë e 2 deri në4 sythave dimërore. Sythetdimërore përfaqësojnë sythet eprodhimit të vitit në vazhdim.Çepat zakonisht përdoren përtipet e krasitjeve të shkurtëraose edhe ato të përzierat. Nësenjë çep ka dy sythe dimërore dotë thotë se sythi i bazës që ndodhetmë afër krahut apo kordonit,do të shërbeje për formimin eçepit të vitit të ardhshëm, ndërsaai i majës do të përfaqësojëshamentën e cila në fund të vegjetacionitgjatë krasitjevedimërore hiqet fare.

Sythet

Sythat zhvillohen nga sqetullae gjetheve të një llastari të ridhe maturohen në shamentënnjëvjeçare. Ato përfaqësojne nëminiaturë llastarët e ardhshëmtë cilat ndodhen në majën rritësetë tyre. Ato kanë formë ovaleose të rrumbullakët dhe zakonishtjanë të rrethuara me luspa.Sythat klasifikohën sipas:

  • Kohës së çeljes
  • Funksionit që ato kanë në bimë.

Sythat klasifikohën sipas:

  • Kohës së çeljes
  • Funksionit që ato kanë në bimë.

Sipas kohës së çeljes atoklasifikohën në tre grupe që janë

  • Sytha me zgjim normal;
  • Sytha me zgjim të parakohshëm;
  • Sytha të fjetur.

Sytha me zgjim normal, janësytha që lindin gjatë pranverësnë sqetullat e gjetheve tëllastarve të vitit të kaluar, që zhvillohengjatë vegjetacionit. Atokalojnë fazën e qetësisëdimërore dhe çelin në pranverëduke dhënë llastarët e rinj dhelulesat që përfaqësojnë veshulete ardhshëm.Sytha me zgjim të parakohshëm,janë sytha që lindin nësqetullat e gjetheve tëllastarëve ekzistues, të cilatshpërthejnë po brënda atij viti,duke dhënë llastar të rinj mbi llastarine parë, ose ndryshe quhenllastar sqetullorë.Sipas funksionit që atokanë në bimë, sythat klasifikohënnë këto kategori, që janë:

  • Sythe dimërore
  • Sythe verore ose sqetullorë
  • Sythe të fjetura.

Hardhia nuk ka sythemitake ashtu siç kanë pemëttfrutore, agrumet dhe ulliri.Sythat dimërore, është organikryesor i rritjes dhe i zhvillimittë hardhisë sipas ciklevejetësore. Sythi dimëror ështënjë organ i përbërë. Pjesët përbërësetë një sythi janë: Shtrati i sythit Llastari i ardhshëmVeshulet e ardhshëm;Sythat anësore Mbulesa e mbrojtese e sythit Pas çeljes nga sythi dimëroreveç llastarit kryesor i cili ka prioritetnë rritjen e tije, propabilitetiështë të çelin dhe të zhvillohenedhe sythet e tjerë anësore.Kjo varet më tepër nga kushtetagroklimaterike dhe mënyrat ekultivimit.Nga pikpamja anatomike,sythi dimëror praktikisht është ipërzier sepse krahas llastarëvevegjetativë, në të janë të vendosuraedhe lulesat të cilat përfaqesojnëveshulet e ardhshëm.Sythat verore ose sqetullor,është sythi që zhvillohet nëZakonishtkohe pas daljes së llastarit kryesore,atëhere këto sythe mundtë japin veshule, llastarë dhe tëdrunjëzohen para se të hynë nëqetësinë dimërore duke u kthyernë shamenta dytësore (mbishamentat e para). Në sqetullëne këtyre llastarëve, poashtu edhe në sqetullën egjetheve diferencohet nga njëkëto sythe çelin kur kushtetagroklimaterike dhe shërbimetagroteknike janë në niveletë mira, si dhe kur llastaritkryesore i’u keputet maja rritëseNëse ato dalin shpejt,ose e thënë ndryshe pak syth dimëror, që përfaqeson njëelement prodhues për vitin eardhshëm Sythat e fjetura, formohennga sythet anësore të sythitdimëror, të cilat nuk janë zgjuarende gjatë vegjetacionit. Atokalojnë në gjëndje të fjetur dheaty qëndrojnë për shumë viteme radhë. Këto sythe gjëndennë pjeset shumëvjeçare të hardhisë(cung, krahë, kordon, etj)dhe në rast se bimës i pritet njëkrahë/kordon nga sythetfjetëse zakonisht lindin një osemë shumë sythe të fjetura dukedhënë llastarë të fuqishëm qëquhen thithakë. Thithakët praktikishtshërbejnë për:

  • Të zëvendësuar pjesët (krahët, kordonet) e humbura të kurorës.
  • Për uljen e lartësisë së kurores.
  • Për të zëvendësuar

boshllëqet me individë të rinj nëpërmjet realizimit të shumzimit me anë të përpanjave, etj.Sythat e diferencuara brëndanjë sezoni zakonisht nuk çelinnë të njëjtin sezon. Ato pasrënies natyrale të gjetheve,hynë në fazën e qetësisëdimërore dhe çelin në pranverë.Ka disa raste që çelja e sythevemund të bëhet edhe brëndasezonit. Bymimi/fryerja e sytheve në një llastar nukndodh menjëherë në të njëjtënkohë. Më parë fryhen ato tëmajës, më pas ato të mesit dhemë pas ato që janë më afër bazësÇelja e parakohshme e sythavenuk duhet stimuluar, sepseato ndikojnë negativisht në çrregullimetfiziologjike të bimëve, degradimin biologjikdhe mplakjen e parakohshme të tyre.

Llastaret

Llastarët dalin nga çelja esytheve dimërore. Ndryshe atoquhen llatare kryesor. Pjesëtpërbërëse të një llastari janë:nyjet, ndërnyjet, gjethet, lulëritëdhe përdredhëset. Brënda llastaripërbëhet nga palca. Në nyjete llastarëve janë te vendosuragjethet dhe në anën tjetërtë nyjes janë të vendosura oselulëritë ose përdredhëset (fig. 11).Gjethet në llastar janë të vendosuranë mënyrë të këmbyer.Pas gjethes së 4-6 në anët ekundërt të daljes së tyre, fillojnëtë dalin lulëritë dhe më pas nëvend të tyre dalin përdredhëset.Zakonisht lulëritë janë të vendosuranë llastar në nyjet e 2-7.Kjo varet nga cilësitë biologjiketë kultivarëve. Ka kultivarë qëlulëritë dalin në nyjet e 2-4 dhekultivarë të tjerë që lulëritë dalinnë nyjet e 5-7. Në sqetullorine gjetheve (zakonisht mbilulëritë) zhvillohen llastarët sqetullorë.Nga sythet anësore qëzhvillohet në bazë të sqetulloritzhvillohet sythi dimëror që dotë japi llastarin e ardhshëm në vitin tjeter.

Gjethet

Gjethet luajnë një rol tërëndësishëm në jetën e bimëve.Nëpërmjet tyre kryhet fotosinteza,frymëmarrja dhe transpirimi,si procese shumë të rëndësishmefiziologjike për jetën ebimëve. Ato luajne rolin kryesornë formimin e lëndës organike,si: karbohidratet, sheqerërat, vitaminat, aromat dhe komponimete tjera organike.Nëpërmjet procesit të fotosintezës,klorofila dhe tërësia egojzave që ndodhen në gjethe,realizojnë lëndën organike, e cilamateriali bazë për rritjen e masësvegjetative të bimës dhe të organëvegjenerative. Lënda organikeqë formohet nga gjethet,shkon jo vetëm për rritjen dhepjekjen e frutave, por furnizohetedhe vetë trupi i bimës dhesistemi rrënjor.Me anë të transpirimit i cilirealizohet nëpërmjet gojzave, bëhetavullimi i ujit i cili është procesi bazëgjatë formimit të lëndës organikedhe të vetëfreskimit të bimës nëtemperaturat e larta të ajrit. Me anëtë frymëmarrjes gjatë natës, gjethetbëjnë anën e kundërt të sintezës sëlëndës organike (zakonisht shpërbëhetrreth 1/10 e sasisë së lëndësorganike të prodhuar gjatë ditës) ecila është bazë në proceset jetësoretë bimës.Tërësia e sipërfaqeve të çdogjetheje që ndodhen në një bimëhardhije, përbën sipërfaqen totalegjethore të asaj bimë. Sa më e madhetë jetë kjo vlerë aq më e fuqishmeështë rritja dhe zhvillimi i sistemitrrënjor dhe aq më vitale është vetëbima. Nëse gjatë procesit të operacionevetë gjelbërta bimëve i’ubëhet një heqje e madhe ellastarëve dhe të masës gjethore,atëhere asajë do ti shkaktohet një“çoroditje” e bilancit funksionalrrënjë-gjethe dhe për pasoje bimamerr një goditje të rëndë fiziologjike.Prandaj nga ana praktike rëndësitë dorës së parë merr që, gjatë operacionevetë krasitjes së gjelbërt,të veprohet në heqjen e ekuilibruartë llastarëve, me qëllim që bilancirrënjë-gjethe të mos prishet.Gjethet përbëhen nga llapa,bishti dhe milli. Milli është pjesa ezgjeruar e cila ndodhet në vëndtakimin e bishtit me llapën. Llapapërbëhet nga një nervature që epërshkon gjethen në gjatësi të sajdhe e degëzuar në të dy anët ellapës. Format e llapës janë varësitë kultivarit.Madhësia e llapës së gjethevendryshon në varësi të formës bimore,kushteve të kultivimit dhemoshës së bimëve, etj. Në moshate reja përmasat e llapës janë më tëmëdha se sa në ato më të vjetrat.Po kështu edhe për bimët që kultivohennë një agrofond më të mirë,kanë madhësi më të madhe. Madhësiae gjetheve ndryshon në gjatësitë llastarit. Gjethet e dala deri nënyjen e 5-6 janë më të vogla, ato tëmesit ne nyjet 6-12 janë më të mëdhadhe ato që ndodhen mbi nyjen e 12zakonisht janë më të vogla.Sprfaqja e një gjetheje është nga100-200 cm2. Ngjyra e tyre zakonishtështë e gjelbërt, por nëse nëtokë sasia e elementit N është e ulët,atëhere ngjyra e tyre bëhet e verdhë në të gjelbërt. Gjethet bien disaditë pas vjeljes së prodhimit. Parase të bien, të gjithë lëndët rezerveqë ndodhen në trupin e tyre kalojnëne pjesën drunore me qëllimushqimin e llastarëve të rinj që lindinnga sythet dimërore. Aftësia fotosintetikee gjetheve varet ngamosha e tyre. Gjethet e reja deri në40 ditëshe, zakonisht nuk janëshumë prdhuese dhe nuk shërbejnëbindshem në realizimin e lëndësorganike. Gjethet e moshës 40 – 100ditëshe, zakonisht janë me aktivetnë drejtim të sintezës së lëndësorganike. Ndërsa ato mbi 100ditëshe nuk janë efektive përbimën, madje konsiderohen siparazite dhe duhet të eleminohen.

Organet gjenerative

Te organet gjenerative bejne pjese:

  • Lulet
  • Frutat
  • Farat

Lulet

Lulet e hardhisë bashkohënnë një lulesë që quhet vile oseveshuli. Lulesa del nga e njëjtanyja por në anën e kundërt tepozicionit të gjethes. Lulja ështëorgani i riprodhimit seksual.Një lule normale përbëhet nga:

  • bishti
  • shtrati
  • kupa
  • kurora (petlat dhe nënpetlat)
  • thekët (organi mashkullor)
  • Pistili (organi femëror

Thekët përmbajnë polenin dhepistili përbëhet nga trasta embrionaledhe vezëzat. Në çdo vezoreka 1-4 qeliza femërore, pozakonisht ndodhen 2 copë.Kështu te kultivarët Aligote Pino Gri, Pulez, etj, sasia e lulevenë një lulesë është 80-100 lule.Ndërsa te kultivarët Afuzali,Kabernet, etj, sasia e luleve nënjë lulesë është nga 1200-1500lule.Te hardhia dallohen tre tipe lulesh që janë:

  • Lule dyseksore normale
  • Lule njëseksore ose funksionale mashkullore që do të thote se pjesa femërore ose nuk është zhvilluar farë ose nuk është funksionale
  • Lule njëseksore ose funksionale femërore, që do të thote se pjesa mashkullore ose nuk është

zhvilluar fare ose nuk është funksionale

  • Lulet dyseksore normale, kanë pothuajse pjesa më e madhe e kultivarëve. Lulet funksionale

femërore janë tipike për kultivarët:

  • çaushi,
  • Tajka e Kuqe,
  • Kalmeti Kokërmadh

Gjatë kultivimit është e domosdoshme që këto kultivarë duhet të shoqërohenme kultivarë të tjerë pllenuesme kusht që periudha elulëzimit duhet të jetë e njëjtë.Kështu psh, Çaushi duhet tëshoqërohet me Afuzaline, Kallmetime Manakuqen, Tajka eKuqe me Manakuqen, etj. Nëselulet funksionale femërore nukarrijnë të pllenohen, atëhere atongelen të vogla dhe pa fara. Ky fenomen quhet “Melcim” dhekokrrat quhen “melca”. Luletfunksionale mashkullore janëtipike për kultivarët e nënshartesaveRupestris dy Lot,140 Ruxheri, 1103 Paulsen, 779Paulsen, etj.Zakonisht tek lulet dyseksorepllenimin e realizojnë meanë të insekteve (entomofila),ndërsa ato njëseksualet pllenimirealizohet kryesisht me anëtë erës (anemofila), por njëndikim të rëndësishëm kanëedhe insektet. Një nga insektetqë ndihmojnë më mirë plleniminështë bleta. Mbajtja e 5-8 kosherëveblete për një ha vreshti,ndihmon shumë në pllenimine luleve.

Veshuli, kokrrat dhe farerat

Fruti është organi i riprodhimidhe rrjedh nga pllenimi i lulesfemërore me polenin e lules mashkullore.Nga pllenimi, vezorjashndërrohet në frut dhe vezëzatnë fara. Kështu, si rezultat i lidhjessë frutave lulesa shëndërrohet nëbistak/veshul. Veshuli mund tëjetë i thjeshtë (me një bosht dhe iveshur me kokrra rrushi) Ose ipërbërë me krahë.Sipas formës së jashtme veshulet mund të jenë:

  • Cilindrike (Pulezi, Pino Gri, Pino e Bardhë,
  • Konike (Shesh i Zi dhe i Bardhë, Manakuqja, Mavrud, Vlosh, etj)
  • Cilindriko-konike (Afuzali, Italia, Tajka e Kuqe, Çaushi
  • Me krahë
  • I degëzuar

Sipas shkallës së ngjeshmërisë/afrisë së kokrrave në veshul, ato mund të jenë

  • I shkrifët
  • I plotë
  • I ngjeshur

Kokrrat e rrushit janë frutat qëvinë si rezultat i transformimit tëvezores së lules pas pllenimit. Atokanë një bisht i cili lidhet me frenjëne veshulit. Format e frutit janënga më të ndryshme të cilat ndryshojnenë bazë të kultivarit dheklonit (figurë 18).Ngjyra është e larmishme dhekjo varet nga kultivari dhe klonipërkatës. Ngjyrat më mbizoteruesejanë:

  • e verdhë
  • e kuqe
  • rozë,
  • e verdhë në të artë në të bronxtë, në të trëndafiltë, në të hirtë, blu në të vjollcë, e shumë ngjyra dhe

kombinime të tjera interesante, që ijapin bukurinë dhe njëkohësishtkënaqësinë e të shijuarit (për më tepërkjo te kultivarët për ngrënie). Sipasmadhësisë së kokrrave të rrushit, ato klasifikohën në këto grupe:

  • Shumë të vogla, me një diametërr 4–5 mm;
  • Të vogla, me një diametërr 8–12 mm
  • Të mesme, me një diametërr 12–18 mm
  • Të mëdha, me një diametërr18-28 mm
  • Shumë të mëdha, me një diametërr mbi 28 mm.

Sipas madhësisë së veshulëve, atoklasifikohën në këto grupe:

  • Të vogla me gjatësi nga 6–13 cm
  • Mesatare me gjatësi 13–18 cm
  • Të mëdha me gjatësi 18–30 cm, madje edhe më shumë.

Vetë veshuli përbëhet nga këto komponentë:

  • Bishti
  • Nyja e veshulit
  • Nyja e degëzimit të parë të frenjit
  • Krahët e veshulit;
  • Përdredhësja me disa kokrra rrushi.

Fara është pjesë përbërëse ekokrrës së rrushit dhe është rezultati vezëzave të pllenuara. Zakonishtnë çdo kokërr duhet të ketë 4 fara,por gjatë pllenimit pllenohen vetëm2 vezëza dhe rrallë 3. Kështu që nëkokrrat e rrushit gjënden 2 dhe rrallë 3 fara.Ashtu si çdo bime tjetër,edhe bimët e hardhisë, përbëhennga individë të cilat lindin,rriten, prodhojnë, shumëzohendhe në fund vdesin, duke lënetrashëgimtarë/pasues. Te gjithakëto faza të jetës, realizohennëpërmjet disa cikleve dhe stadevetë zhvillimit. Ato kalojnëduke i’u përshtatur kushteveagro-klimaterike të mjedisit kuato jetojnë duke i’u përshtaturdhe shfrytëzuar ato.Hardhia është bimë drunore,kacavjerrese, shumëvjeçare, ecila jeton dhe shfrytëzohet përdisa vite me radhë, madje nëraste të veçanta edhe shekullore.Bimë të tilla janë gjeturnë fshatin Shesh në Tirane, nëNartë, Leskovik, Përmet, Burrel,etj. Jetëgjatësia e hardhisë varet nga kushtet klimaterike-tokësore,agroteknika e përdorur,mënyrat e shtimit, mënyrat ekultivimit e shumë faktorë të tjere.

Veçoritë biologjike dhe kërkesat ndaj mjedisit

Ciklet e zhvillimit të hardhisë

Ashtu si të gjithë speciet etjera të bimëve frutore, edhe tehardhia vërehen dy tipe ciklesh:i) Cikli i madh dhe ii) Cikli ivogël. Te kjo e fundit përfshihenato procese jetësore qëpërsëritetn vit pas viti sipas njëligjëshmërie të formuar historikishtnga evolucioni në përputhjeme veçoritë klimateriko-tokësorete mjedisit.

Cikli i madh i zhvillimit individual

Cikli i madh i zhvillimit individualrealizohet tek bimët të cilatkanë ardhur direkt nga mbirja efarës. Ato gjatë jetës së tyrekalojnë ciklin e madh në 4 periudhate jetës, që janë: i) Periudhaembrionale; ii) Periudhae rritjes; iii) Periudha e rritjesdhe e frutifikimit; iv) Periudhae frutifikimit dhe v) Periudha epleqërisë.Periudha embrionale, fillonme pllenimin e vezores te lulja ebimës mëmë dhe vazhdon meqelizën embrionale. Kjo mbaronme mbirjen e farës deri sa delçifti i parë i gjetheve të vërteta.Kjo periudhë kalon në brëndësitë bimës mëmë. Për të marrë filizatë shëndoshë, nga ana praktikemerr rëndësi vendimtaregjëndja e bimës mëmë. Gjatë periudhësqë bimët janë të destinuarapër të prodhuar farëra, atoduhet të ushqehen sa më mirëdhe të trajtohen me një agrofondsa më të përshtatshëm, meqëllim që farërat të jenë sa mëvitale dhe të afta për të dhënëfiliza sa më të shëndosha.Periudha e rritjes, fillon pasformimit të çiftit të parë tëgjetheve të vërteta dhe vazhdonderi sa bima të hyjë në prodhimtaritë plotë. Kjo periudhë karakterizohetpër një rritje të shpejtëtë kurorës dhe të sistemitrrënjor. Nga ana praktike rëndësimerr trajtimi i bimës. Me qëllimqë bima e marrë nga fara të hyjësa më shpejt në prodhim, ajoduhet të ushqehet dhe të trajtohetsa më mirë. Kjo periudhëzakonisht duhet të zgjasi rreth2-3 vjet.Periudha e rritjes dhe efrutifikimit, fillon me hyrjen ebimës në prodhimin e parë dhevazhdon deri në hyrjen në prodhimtarinee plotë dhe konstante.Kjo periudhë zgjat nëvarësi të kushteve agro-klimaterikedhe nga aftësitëtrashëguese të kultivarit. Nëkëtë periudhë rëndësi praktikemerr niveli i shërbimeveagroteknike dhe kushte klimateriketë zones ku bëhet kultivimi.Nga praktika është vërtetuarse kjo periudhë mund të zgjasinga 3-5 vjet. Nga ana praktike,kjo periudhë është më merëndësi, pasi nga jetëgjatësia ekësaj periudhe varet edhe efektivitetii kultivimit dhe i shfytëzimittë vreshtave. Sa më mirë t’ishërbëhet bimëve gjatë kësajperiudhe, aq më efektive ështëedhe kultivimi i tyre. Nëse gjatëkësaj periudhe nuk i’u shërbehetsi duhet bimëve, atëhere atonuk arrijnë të diferencojnë sythetme lulëritë përkatëse dhepër pasojë procesi i hyrjen nëprodhim vonohet.Periudha e frutifikimit, fillonme hyrjen e hardhisë në prodhimtarinemaksimale dhe tëqëndrueshme dhe mbaron mefillimin e rënjës së prodhimit nëfillim të mplakjes se saj. Nga anapraktike është vërtetuar se jetëgjatësiae kësaj periudhe varetkryesisht nga kushteve klimaterikedhe nga aftësitëtrashëguese të kultivarit, por mëshumë rëndësi ka në këtë periudhëniveli i shërbimeveagroteknike. Një rol të rëndësishëmnë këtë periudhë marrin:i) Plehërimet e vazhdueshme tëkombinuara drejt me elementëtNPK dhe të tjerë mikroelementë;ii) Krasitjet e për vitshmeprodhuese; iii) Menaxhimi i rregullti luftimit kundër sëmundjevedhe dëmtuesve; iv) Aplikimi idrejtë i sistemit të ujitjeve dhetë kullimit, e shumë të tjera. Ngapraktika është vërtetuar se kjoperiudhë mund të zgjasi nga 10-35 vjet në varësi të kushteve tëmësipërme.Periudha e pleqërisë, fillonme fillimin e rënies së prodhimitdhe vazhdon deri në tharjen eplotë të saj. Në fillim bima degradohetduke i larguar elementëte prodhimit, si: krahët,shamentat dhe çepat, nga bazae cungut në drejtim të majës. Mëpas në humbjen e numrit te tyresi rezultat i kalbëzimit, tharjeve,etj. Humbje të numrit të bimëvevine për arsye të prekjes ngasëmundjet e ndryshme apo faktorëtë tjerë fizik.Zakonisht në praktikë, përqëllime ekonomike nuk pritet qëbima të kalojë deri në fund tëfazës së pleqërisë. Me fillimin erënies së prodhimit, mbajtja ebimëve shpesh herë nuk ështëekonomike dhe praktikisht atohiqen dhe zevëndesohen mebimë të reja ose të një speciejetjetër. E rëndësishme nga anapraktike gjatë kësaj periudheështë, trajtimi i bimëve të vjetrame një sistem sa më të përshtatshëmplehrimi dhe ndërhyrjet eduhura në eleminimin e pjesëvetë vjetra të kurorës dhe rishfrytëzimine thithakëve përzevëndësimin e pjesëve të humburatë kurorës, si dhe më vonënë ndërhyrjen me anë të krasitjeveripërtëritëse.Te bimët e ardhura si rezultati shartimeve me nënshartesatantifilokserike, të cilat vinë sirezultat i aplikimit të shartimeveme mbishartesa të marra ngacopat e bimëve mëma (klone),në ciklim e madh të tyre eleminohetvetëm periudha embrionale.Periudhat e tjera janë si atotë përshkruara mesipër.

Ciklet e vogla të zhvillimit të hardhisë

Si çdo bime tjetër edhe hardhiarritet dhe zhvillohet në bazëtë një ligjësie dhe ciklesh të cilatpërsëriten nga viti në vit aq herësa do të jetë edhe jeta e saj. Këtoquhen cikle. Tërësia e dukuriveperiodike që çfaq hardhia brëndanjë viti përbën atë që quhetcikli vjetor i hardhisë. Cikli vjetorrealizohet me qëllim që tehardhia të sigurohen 3 qëllimekryesore që janë: 1) Rritja dhezhvillimi i bimës; 2) Grumbullimii lëndëve rezervë; 3) Riprodhimi.Këto dukuri janë karakteristikepër faza të ndryshme të ciklitvjetor. Ato vinë sipas një radhëtë caktuar, plotësojnë njëratjetrën, ndonëse syri i kultivuesitherë herë nuk e sheh këtëfenomen. Sipas funksionit ciklivjetor mund të ndahet në dycikle që janë: 1) Cikli i rritjes dhe2) Cikli i riprodhimit.

Cikli i rritjes

Në kushtet klimaterike kundodhet vëndi ynë, cikli vjetor ihardhisë ndahet në dy periudhabimore, që janë: i) Periudha vegjetativedhe ii) Periudhadimërore. Gjatë një cikli bimorevërehet se veprimtaria jetësoree një bime është herë e vrullshmedhe e dukshme dhe herëe qetë dhe e pa dukshme. Çdoperiudhë që nga fillimi i tij dhederi në mbarim kalon nëpër disafaza që qyhen FazaFenologjike. Ato janë të ndryshmepër kushte të ndryshmeagro-ekologjike dhe në varësi tëformës bimore, kultivarit dheklonit.

Cikli i periudhës së qetësisë

Cikli i periudhës së qetësisëdimërore fillon me rënjën egjetheve në vjeshtë dhe mbaronme fillimin e lëvizjes sëlëngjeve dhe të zgjimit të sythevenë pranverë. Kjo është ngapikpamja vizuale. Në të vërtetëkjo periudhë ka filluar kohë mëparë. Ajo ka filluar gjatë muajitgusht, kur llastarët e kanë ndaluarrritjen dhe kur sythat janëdiferencuar plotësisht dhe janëfutur në periudhën e QetësisëFiziologjike ose Organike.Para rënies së gjetheve, madjegjatë fazës së diferencimit tësytheve, gjethet fillojnë të formojnëdisa komponime organikeqë quhen “hormonefrenuese”. Këto hormone e përgatisinsythin të piqet dhe tëpërgadidet për fazën e qetësisë.Pas rënies natyrale të gjetheve,bimët kanë hyrë në periudhën eqetësisë dimërore. Gjatë kësajperiudhe të pjesa mbitokësorenuk ka më rritje. Ndërsa sythetdhe organet mbitokësore futennë këtë periudhë të qetësie,sistemi rrënjor e vazhdon aktivitetine tij pa u ndikuar nga ndryshueshmeriae lagështirës dhee temperaturave të jashtme.Pas mbarimit të periudhës sëQetësisë Fiziologjike ose Organike,sythat futen në periudhëne Qetësisë së Detyruar.Në këtë fazë sythet janë të gatshmepër t’u çelur, por kushtete mjedisit të jashtëm si temperaturae ulta nën 100C (si pragu iminimumit biologjik), ato qëndrojnëakoma në gjume. Gjatëfazës së qetësisë dimërore, sythetdhe organet e tjera të bimësnuk kalojnë në qetësinë apsolute,por përveç sistemit rrënjor,sythat dhe te gjithë pjesët etjera mbitokësore, vazhdojnëproceset e metabolizmit qelizornë drejtim të sintetizimit te karbohidratevedhe të transformimitte amidonit në sheqerëra.Nga ana praktike në këtë periudhëbëhen një sërë veprimeshagroteknike që janë: mbjelljae bimëve të reja, krasitjetdimërore, lidhjet dhe stabilizimii sistemit mbështetës, trajtimetkimike dimërore, plehrimi organo-mineral, e shumë veprime tëtjera me karakter agroteknik.

Cikli i periudhës vegjetative

Kjo periudhë fillon herët nëpranverë me lëvizjen e lëngjevedhe mbaron me rënjën egjetheve. Kjo periudhë koencidonnë fillim të muajit shkurt dhevazhdon deri në Nëndor përzonën e ngrohtë, dhe nga fillimi imarsit deri në mesin e Nëndoritpër zonën e ftohtë. Gjatë kësajperiudhe hardhia kalon nëpërkëto faza rritjeje dhe zhvillimi, qëjanë: 1 - Lëvizja e lëngjeve; 2 -Zgjimi dhe çelja e sytheve; 3 -Rritja e llastarëve; 4 – Pjekja ellastarëve; 5 – Pjekja e frutavedhe, 6 – Rrëzimi i gjetheve.

Fazat e rritjes dhe zhvillimit

Lëvizja e lëngjeve

Fillon menjëherë kur fillon rritjae temperaturave të shtresës sëtokës ku shtrihet masa kryesore esistemit rrënjor. Ajo fillon kur temperarturae tokës rritet në 7-8 Cdhe intensifikohet me rritjen e metejshmetë saj. Në këto kushteqimet thithëse fillojnë të formohendhe të kryejnë aktivitetin e tyrethithës të ujit dhe të lëndëve mineraledhe të “shtytjes” së tyre përnë drejtim të sytheve. Nëse në këtëperiudhë bëhet ndonjë prerje apohapet ndonjë plagë në trupin ebimës, menjëherë do të vërehet sefillon rrjedhja pika-pika e lëngut.Ky fenomen quhet “qarje” ose“lotim”.Gjatë kësaj periudhe në vreshtatduhet të merren këto masaagroteknike:1) Duhet të ketë përfunduarkrasitja dimërore;2) Të përfundojnë lidhjet dhestabilizimi i sistemit mbështetës;3) Të vazhdojë plehrimi me plehratorganike dhe minerale si dhepunimi i sipërfaqes së tokës;4) Të vazhdojnë plotësimet eboshllëqeve me anë të shumëzimitme an vazhdojne të përpanjave;5) Të vazhdojnë trajtimet kimikedimërore pas krasitjeve me lëngbordulez, selinon e të tjerapreparate dimërore;6) Në fund të kësaj faze të përfundojnëshartimet me kalem tebimët që deshirohen të shartohen,etj.

Çelja e sytheve

Fillon menjëherë kur temperaturae ajrit ritet në mbi 10 C dhe intensifikohetme rritjen e mëtejshmetë saj. Kjo periudhë fillon nga fundii muajit mars dhe vazhdon nëfillim të prillit për zonën e ngrohtëdhe rreth një muaj me vonë përzonën e ftohtë.Gjatë kësaj periudhe në vreshtatduhet të merren këto masaagroteknike:1) Të vazhdohet me plehrimetorgano-minerale;2) Punimi i sipërfaqes së tokësme qëllim ruajtjen e vlagës dhe tëzhdukjes së barërave të këqia;3) Të vazhdohet me përmbysjene bimëve pleheruese tëgjelbërta si bathë apo të tjera legominoze,etj.

Rritja e llastarëve

Karakterizohet me zgjatjen etyre. Pas formimit të 4-5 gjethevetë para, shfaqen lulesat. Rritja intensivee llastarëve vazhdon derinë fazën e lulëzimit, më pas intensitetii rritjes së tyre ulët. Gjatësiavjetore e rritjes së llastarëve nëvreshtat e shërbyera mirë arrin në1,5-2m, ndërsa tek hardhitë antifilokserike,ajo shkon nga 8–15 m.Fenofaza e rritjes së llastarvete hardhia, ashtu si te bimët epemëve frutore, vërehet e bashkeshoqëruarme fenofazën e lulëzimit,ate të rritjes së kokrrave tërrushit, madje edhe të pjekjes dhetë pas vjeljes.Temperatura e fillimit të rritjessë llastarëve është mbi 10 C. Ndërsanë 28-30 C rritja e tyre është intensivedhe në 40-42 C rritja ndërpritet.Fenofaza e rritjes së llastarvegjatë të gjithë periudhës së vegjetacionitkalon në këto peiudha:i) Rritja fillestare e ngadalshme; ii)Rritja intensive (e vrullshme) ekërcejve dhe të gjetheve; iii) Trashjallastarëve; iv) Pjekja ose drunjëzimii llastarëve, dhe v) Përgaditjapër dimërim.Njohja e këtyre periudhave përkultivuesin, ka një rëndësi praktike,sepse sa më mirë të ushqehendhe të trajtohen bimët gjatëperiudhës së rritjes intensive tëllastarve, aq më e lartë është edhelënda organike e prodhuar në dobitë frutave dhe të fuqizimit e tëdepozitimit të lëndës organike nëtrupin e bimëve.Në periudhën e trashjes sëllastarve dhe të pjekjes së tyre,nëpër sqetullat e gjetheve fillojnëtë diferencohen sythat të cilatpërmbajnë elementët vegjetativedhe ato frutore, të cilat përfaqësojnëllastarët në vitin e ardhshëm.Në këtë periudhë shërbimetagroteknike duhen të intensifikohënme qëllim që diferencimi i sythevetë bëhet sa më normal. Gjatëperiudhës së pjekjes së llastarve,bimët fillojnë të përgaditen për t’ufutur në dimërim. Më pas vjen periudhae rënies së gjetheve, procesfiziologjik ky që tregon se sintezae lëndës organike prej tyre kapërfunduar dhe se qëndrimi i tyrenë pemë është i pa nevojshëm.Për të patur suksese në prodhimine rrushit, gjatë kësaj periudhenë vreshtat duhet të merrenkëto masa agroteknike:

  • Të realizohet t’harrja e

llastarëve të tepërt dhe sidomosato që nuk kanë lulesa. Kjo realizohetmë mirë kur shfaqen/dukenqartë lulesat;

  • Punimi i sipërfaqes së tokës

me qëllim ruajtjen e vlagës dhe tëzhdukjes së barërave të këqia;

  • Kontrolli dhe lufta kundër

sëmundjeve dhe dëmtuesve tëndryshëm;

  • Të vazhdohet me lidhjet e

gjelbërta duke i vendosur ato nëpozicionin vertikal ose duke i vendosurnë çiftin e telave të ndërtuaraenkas për këtë qëllim;

  • Të vazhdohet me plehërimet

kimike plotësuese, veçanërisht atoazotike;

  • Të fillohet me aplikimin e

operacioneve të gjelbërta si: heqjae sqetullorëve, heqja e 3-4gjetheve të para të vjetra zakonishtderi në gjethen paralel melulesën e parë;7) Lënja e llastarëve të rinj nëcung me qëllim ripërtëritjen ekrahëve dhe të elementëve të prodhimit,si dhe e llastarëve me qëllimaplikimin e shumëzimit me përpanja,kjo nëse në vendin fqinjë kaboshllëqe, etj.

Pjekja e llastarëve

Pjekja e llastarëve vërehet mendryshimin e ngjyrës në bazën etyre nga jeshile e hapur, në kafe tëkuqerremët dhe më pas në ngjyrëgështenjë. Pjekja e llastarit fillonnga baza dhe ngjitet në drejtim tëmajës. Kjo dukuri njihet drunjëzim.Sa më e pjekur të jetë llastari, aqmë rezistent është ndaj temperaturavetë ulëta të dimërit. Në fundtë kësaj faze lëndët ushqimorekalojnë nga gjethet në llastar,pastaj nga llastarët në drejtim tëkrahëve, cungut dhe me në fundnë drejtim të rrënjëve. Në këtë periudhëbima është e gatshme tëhyje në fazën e qetësisë dimërore.Kjo fazë ka rëndësi të madhenë jetën e bimëve, sepse sa më epjekur të jenë llastarët aq më rezistentedhe të fuqishme janë ato përt’i qëndruar temperaturave të ulëta.Njëkohesisht në këtë fazë, edhesythet piqen plotësisht dhe kanëtë diferencuara mirë të gjithë elementëtvegjetative dhe prodhuestë llastarit të vitit të ardhshëm. Njërëndësi e veçante për këtë fazë,është edhe tek hardhitë antifilokserike.Sa më të pjekura të jenëllastarët e tyre, aq më shumë ështëmundësia e kallusimit gjatë periudhëssë shartimit.Për të patur suksese në pjekjensa më të mirë të llastarëve, gjatëperiudhës së vegjetacionit, duhettë kihet kujdes në aplikimin e këtyremasave agroteknike, që janë:

  • Për rastet e llastarëve që e

vazhdojnë rritjen intensive duhetaplikuar këputja e majës së tyre.Me prerjen e majës ato frenojnerritjen e tyre dhe asimilatet eprodhuara nga gjethet drejtohenpër në kërcell duke ndikuar nëpjekjen e tyre;

  • Pas prerjes së majave, fillojnë

të aktivizohen edhe sythet anësoretë cilat edhe këto duhet të eliminohen.Në rast se shpërthimi i sythevesqetullorë vazhdon përsëri,atëhere këshillohet të lihen 2 sqetullorëtafër majës së prerë, meqëllim frenimin e shpërthimit tësqetullorëve të bazës. Kjo masëndikon në pjekjen e llastarit derinë pikën e prerë;

  • Nëse vegjetacioni në mesin

e gushtit është i vrullshëm, atëheresynohen në kufizimin deri në zerroi përdorimit të plehrave kimike sidomosato azotike;

  • Të vazhdohet me lidhjet e

gjelbërta duke i vendosur ato nëpozicionin vertikal ose duke i vendosurnë çiftin e telave të ndërtuaraenkas për këtë qëllim, për arsyetë ndriçimit dhe të ajrimit nëmaksimum të gjetheve dhe të gjithëkurorës;

  • Të evitohen ujitjet e tepërta

dhe pa kriter, sepse ato shkaktojnëvegjetacione të panevojshme;

  • Duhet të zbatohet një plehërim

i rregullt dhe i kombinuar metë gjithë elementët ushqimoreNPK dhe me mikroelementët etjerë.

Rrëzimi i gjetheve

Rrëzimi i gjetheve, shënonmbarimin e periudhës së vegjetacionit.Me uljen e temperaturavezakonisht gjatë fundit të muajitNëndor dhe fillimin e Djetorit përzonat e ngrohta, ndërsa për zonëne ftohtë gjatë muajit Nëndor, gjethete ndalojne procesin e fotosintezës,të frymëmarrjes dhe të transpirimit.Ato ndryshojne ngjyrënduke e humbur klorofilin ngajeshile, në ngjyrë të verdhë për kultivarëte më rrush të bardhë dhenga jeshile në të kuqerremet përkultivarët me rrush të zinj (përveçSangioveze). Llastarët shëndërrohennë shamenta. Me vazhdimin euljes së temperaturave në 10 C,gjethet bien natyrshem në tokë.Për efekt të prekjes ngasëmundjet dhe dëmtuesit e ndryshëm,disa herë në praktikë, ndodhqë gjethet të dëmtohen para se tëvijë rrëzimi natyral biologjik. Kjovjen nga që në disa raste, saporealizohet vjelja e prodhimit, vreshtavenuk i’u realizomet më kujdesii duhur në drejtim të mbrojtjes sëkurorës. Kjo ndodh shpesh herënë kultivarët e hershëm që vilen 3-4 muaj para rënjes natyrale tëgjetheve. Ato duke u prekur ngasëmundjet dhe dëmtuesit gjethetbien parakohe dhe llastarët nuk ekalojnë si duhet procesin e pjekjesdhe sythat dimërore nuk i kanëdiferencuar si duhet elementëtvegjetative dhe prodhues të llastarittë ardhshëm. Për të patur suksesenë ruajtjen e gjetheve, gjatëperiudhës së pas vjeljes duhet tëkihet kujdes në aplikimin e disamasave agroteknike, që janë: i)Vazhdimi i shërbimeve agroteknikenë drejtim të luftimit të barëravetë këqia; ii) Trajtimet kimike sipasllojit të infeksioneve, me qëllim ruajtjene gjetheve deri në fund të vegjetacionit;iii) Ujitje pa teprime, etj.

Shterpësia dhe rrëzimi i luleve. Jo çdo lule e çelur lidhfruta përkundrazi, shumica etyre rrëzohet. Arsyet e rrëzimittë luleve janë të shumta, por mëkryesore janë për shkaqe biologjike.Në shumë raste atonuk pllenohen si rezultat i shterpësisësë luleve. Arsyet eshterpësisë së luleve janë tëshumta dhe shpesh herë të ndërlikuara.Në shumë raste vërehetse lulet kanë formuar kokra tëcilat janë më të vogla dhe pafara. Ky fenomen në vreshtarinjihet më emerin melcim (fig. 5).Një nga arësyet më kryesorebiologjike është se lulet tek disakultivarë si: Çaushi, Kallmeti,Kokërmadhja, Tajka e Kuqe, etj,janë më tepër me lule funksionalefemërore. Nëse këtokultivarë nuk shoqërohen mekultivarë pllenues, atëhere numrii luleve të rrezuara është i lartë.Disa nga shkaqet mëkryesore të mos pllenimit dhe irrëzimit në masë të luleve, janë:1–Ndërtimi me mangësi i luleve.Ato mund të jenë funksionalefemërore (ky fenomenndeshet me shpesh) dhe lulefunksionale mashkullore;2–Aplikimi i një sistemi plehrimitë pamjaftueshem kryesishtato azotike, rritja e dobët ellastarëve dhe nganjëherë edhee kundërta rritja e shpejtë ellastarëve si rezultat i teprimeveme plehra azotike;3–Kushte të papërshtatshmetë motit, si: lagështirë elartë nga reshjet, ulje të temperaturave,erëra të forta, ndriçim ipakët, etj;4–Infeksione nga sëmundjedhe dëmtues të ndryshëm si:tenja e rrushit, vrugjet, hiret, virozat,klorozat, etj;5–Mangësi në aplikimin eshërbimeve agroteknike si: mosrealizimi i t’harrjeve, mos heqjae gjetheve të tepërta, mos lidhjae llastarëve, mangësi në drejtimtë ndriçimit dhe të ajrosjes, etj;6–Shkaqe të rasti si: gazrahelmuese, ujra helmuese, lëndëkimike të përdorua, herbicide,lëng bordolez gjatë fazës së lulëzimit,etj.

Lidhja dhe rritja e kokrrave

Fillon pas pllenimit të vezores,vazhdon me lidhjen ekokrrave ato që mbesin pas rrëzimittë luleve të pa pllenuaradhe mbaron me fillimin e ngjyrosjessë kokrrave nga jeshilenë të verdhë të çelur për kultivarëte bardhë dhe në të trëndafiltëpër kultivarët me fruta mengyrë të zezë ose të kuqe.Gjatë kësaj periudhe, sipërfaqjae kokrrës së rrushit ështënë ndryshim të vazhdueshëmdhe në këtë periudhë kokrrat errushit janë më të predispozuaratë preken nga shumë llojesëmundjesh dhe dëmtuesish.Kjo lidhet me faktin se rritja nëmënyrë të vazhdueshme tësipërfaqes së kokrrës, krijohensektorë të zbuluar nga efektet etrajtimeve kimike te më pashmedhe janë më të predispozuara nëmundësinë e infeksioneve.vërehet se numri mesatari ditëve nga dita e parë elidhjes së kokrrave e deri nëpjekje, është rreth 120 ditë. Gjithashtuvërehet se duke filluarnga dita e parë e deri në ditën e20, madhësia e kokrrës është nëzmadhim të vazgdueshem. Derinë këtë periudhë peshamesatare e një kokrre ka arritutnë rreth 0,8-1,1 gr. Nga dita e 20e deri në të 40-tën rritja e kokrrësështë shumë e vogël dhe ditëne 50 – 60-te, ka filluar procesi ingjyrimit të kokrrës. Nga dita e60 e deri në ditën e 120 vazhdonnjëkohesisht edhe procesi ingjyrimit të mëtejshëm si dherritja e madhësisë dhe e peshëssë kokrrave. Në fund të pjekjespesha mesatare për kultivarinSangiovese, arrin në rreth 1,8-2 gr.Ndër shërbimet më kryesoreagroteknike që duhet tëbëhen gjatë kësaj faze, janëtrajtimet kimike në jo më pak.

  • Fillimi i ngjyrimit të kokrrave
  • Pjekja e kokrrave se 7-10 ditë në varësi të

preparatit dhe të ecurisë sëshirave. Gjithashtu kjo fenofazëpërkon me rritjen maksimaletë kokrrave që do tëthotë se në këtë periudhë janëkërkesat me kritike për elementëtushqimore dhe përsasinë e lagështirës së duhurnë tokë. Prandaj krahasmasave të tjera kundërsëmundjeve dhe dëmtuesve,sigurimi i kombinuar i elementëveushqimor dhe sigurimii lagështirës optimalenëpërmjet ujitjeve, janë masatmë të domosdoshme që duhettë kryhen në këtë periudhë.

Pjekja e kokrrave

Kjo fazë ndahet në 3 fenofazatë ndryshme

Zbutja e kokrrave

Kjo fenofazë fillon me humbjene klorofilit dhe shëndrrimine lëndëve organike të asimiluaranga fotosinteza nësheqerëra (kryesisht glukozë).Këto ndryshim të mbrendshmesjellin ndryshime edhe në cipëne kokrrës së rrushit.Cipa e kokrrës bëhet më elastikedhe më e shkëlqyer. Në kultivarëtme rrush të bardhë, cipazverdhet, ndërsa në kultivarëtme rrush të kuq dhe të zinj, cipabëhet e trëndafiltë. Në këtë momentkokrra e rrushit e ka të formuarplotësisht farën. Në këtëfazë kokrrat e farës, nëse vihetnë kushtet e mbirjes, ato janëtotalisht të gatshme për të mbirëNga ana tjetër kokrra e rrushit errit madhësine duke arritur nëpërmasat optimale sipas kultivarit,si dhe sa vjen e zbutet mëshumë. Cipa e frutit vazhdondhe bëhet akoma më e shndritshmedhe më alestike. Te disakultivarë cipa shqitet lehtësishtnga tuli .Në fundin e kësaj periudhevazhdohet me trajtimet kimikekryesisht kundër atyre tëvrugjeve, kalbëzimeve të ndyshme,etj dhe kryesisht kundërtenjës e cila në këtë fazë bëhetshumë agresive. Trajtimetkundër hirit ndërpriten. Po kështuujitjet e tepruara duhet të eleminohensepse kjo masëvonon pjekjen për kultivarët edestinuara për verë. Ndërsa përrrushrat e tavolinës, nësetentohet të shtyhet sa më vonë,atëhere mund të aplikohen ujitjetme norma disi të larta uji.

Pjekja e kokrrave

Kjo fenofazë përkon mepjekjen e llastarëve dhe karakterizohetme grumbullimin eshpejtë të lëndëve organike dhetransformimin e tyre nësheqerëra. Në këtë nënfazëkokrrat e rrushit grumbullojnesasinë maksimale të sheqerërave,të lëndëve ushqimore, sidhe të aromave më të mira sipaskultivarit. Në praktikë kjo fazëquhet pjekja industriale. Kohae vjeljes përcaktohet nga destinacionii prodhimit. Nëpërvreshta në këtë fazë nuk bëhenshërbime të veçanta agroteknike,vetëm se punohet në drejtimtë eleminimit të barërave të këqia,uljen deri në heqjen fare tëujitjeve, intensifikohet punakundër infeksioneve të kalbëzimevetë ndryshme të rrushit.

Tejpjekja e kokrrave

Kjo fenofazë fillon pas grumbullimitmaksimal të sheqerëravenë kokrrat e rushit. Pas kësajfenofaze frutat futen në tejpjekje.Në këtë fenofazë si rezultati avullimit të ujit ngakokrrat, rritet si rezultat i koncentrimitsasia e sheqerit dheulët sasia e acideve organike. Kyrrush lejohet të kalohet në këtëfazë nëse ato janë të destinuarapër tharje ose për prodhimin everërave të embla ose të likerevetë ndryshme.Njohja dhe dallimi i fenofazavetë hardhisë ka rëndësi tënjihen nga kultivuesit, sepse nëbazë të saj ato janë më në gjëndjetë përcaktojnë më drejtë seçfarë masash agroteknike duhemmarrë dhe përse duhetbërë. Çdo fenofaze quhet e filluarnëse është shfaqur rret 5%e sasise së dukurive të një fenofaze,në masën 50% quhet fenofazenë maksimun e dukurisedhe në mbarin të fenofazës quhetkur janë realizuar rreth 90%e dukurive.

Kerkesat ndaj faktoreve te mjedisit

Ndër elementët më kryesor tëmjedisit për kushtet normale tërritjes dhe të zhvillimit të hardhisë,janë: temperatura e ajrit;temperatura e tokës; lagështiraajrore dhe tokësore; drita;ajrimi; era; prania e elementëveushqimore në tokë, etj.Secili nga këto elementë, karëndësinë dhe vëndin e vet nëjetën e kësaj bime. Mungesa enjërit apo teprica e tjetrit ndikonpër keq në rritjen e zhvillimin esaj. Vlerat e këtyre elementëvepër një zonë apo mikrozonë tëcaktuar janë të ndryshme. Atojanë në varësi të lartësisë mbinivelin e detit, kundërdrejtimitndaj diellit, relievit, përbërjeskimike dhe fizike tëtokës, të gjërësisë gjeografike,e shume te tjera.

Kerkesa per temperaturen

Temperatura një nga faktorëtmë të rëndësishëm për jetën ehardhise. Te gjithë proceset endryshme fiziologjike realizohenvetëm në prani të një intervali tëcaktuar temperaturash të ajrit, tëtokës dhe të vetë bimës. Sipasvlerave të temperaturave, varetndjeshëm aftësia thithëse esistemit rrënjor, intensiteti i fotosintezës,intensiteti i frymëmarrjes,intensiteti i transpirimitdhe i shumë proceseve të tjerafiziologjike.Në drejtim të kultivimit dhetë përshtatjes sa më të mirë tëkësaj bime për kushtet e një rajonitë caktuar, rëndësi praktikeparaqesin kryesisht këtotregues: i) Temperaturat mesatareshumëvjeçare të ajrit, ii)Temperaturat minimale e maksimaleabsolute, iii) Temperaturae tokës, etj.Sipas ndikimit të temperaturavenë jetën e bimëve atoklasifikohën në:

  • Temperatura të Pragut të Minimumit Biologjik,
  • Temperatura Optimale
  • Temperatura të Pragut të Maksimumit Biologjik.

Me temperatura të pragut tëminimumit biologjik, kuptojmëate vlerë temperature kur hardhiafillon të zhvillojë procesetfoziologjike të rritjes dhe të zhvillimittë saj. Këtu nënkuptohetfillimi i lëvizjes së lëngjevedhe e çeljes së sytheve. Temperaturae pragut të minimumitbiologjike te hardhia është endryshme për kultivarë të ndryshëmdhe për zona të ndryshme.Psh, për kultivarin Aramon,temperatura e çeljes së sytheveështë 12.20C. Ndërsa për kultivarinPerla di Ksaba është 5.60C.Me marrëveshje është pranuarnjë mesatare e ponderuar 100C,ose ndryshe quhet “zeroja vegjetative”.Me temperatura optimale,kuptojmë atë interval temperature,kur rritja dhe zhvillimi ibimës bëhet krejtësisht normale.Temperatura optimale e rritjesdhe e zhvillimit të bimëve, ështëe ndryshme në varësi të llojevedhe të stadeve të ndryshme fiziologjiketë rritjes dhe të zhvillimit.Por nëpërgjithësi konsiderohetdiapazoni nga 24 – 280C.Në kushtet e temperaturave optimaledhe të faktorëve të tjerësi: drita diellor, uji, ajri, etj, bimëtsintetizojnë më tepër lëndë organike,që d.m.th. Shfaqin mëshumë rritje e zhvillim në njësinëe kohës, që nga ana praktikekuptohet më shumë prodhimfrutash e gjethesh e më cilësi mëtë mirë për njësi të sipërfaqes.Me temperatura të pragut tëmaksimumit biologjik, kuptojmëatë kufinj të temperaturës,pas të cilëve bimëve i’u fillont’ju shkaktohen shqetësime fiziologjike.Kjo ndikon në frenimine rritjes dhe të zhvillimit tëbimëve. Në përgjithësi temperaturae pragut të maksimumitbiologjik për shumicën e llojevetë hardhive mbi 380C deri në420C. Mbi këto temperaturahardhia i frenon të gjitha procesetjetësore të rritjes dhe tëasimilimit të lëndës organike.Madje në këtë temperaturebimëve i’u shkaktohen problemeserioze fiziologjike. Një rëndësipraktike për kultivimin e hardhisëkanë gjithashtu edhe njohjae dy treguesve të tjerë kryesortë temperaturave që janë:

  • Shuma e temperaturave efektive
  • Shuma e temperaturave aktive.

Shuma e temperaturaveefektive, gjëndet nga diferencatemperaturave mesatare të njëperiudhe të marrë në analizë, mevlerën e temperatures së minimumitbiologjik të një bime tëdhënë, dhe kjo diferencë shumëzohetme numrin e ditëve të periudhëssë vegjetacionit. Nëbazë të kësaj përllogaritjeje,mund të ndërtohet një grafik itillë, i cili ndihmon të përcaktohenpragjet e fillimit dhe të mbarimittë temperaturave efektivetë një zonë të caktuar.Shuma e temperaturave aktive,përfaqëson shumën progresivetë temperaturave mesatareditore mbi pragun e minimumitbiologjik. P.sh., në qoftë se temperaturamesatare e një ditë tëcaktuar gjatë periudhës së kultivimitështë 25 0C, atëhere vleratemperatura aktive ditore, e cilashërben për të përcaktuarshumën e temperaturave aktive,vlerësohet me 100C (250C-100C=100C). Ndërsa vlera e shumëssë temperaturave aktive, gjëndetduke mbledhur vlerat etemperaturave aktive ditore tëditës së parë, të dytë dhe kështume radhë të gjithë ditët e periudhëssë kultivimit të bimëvenë një zonë të caktuar. Sipasstudimeve të bëra vërtetuar sehardhia kërkon një shumë temperaturashaktive mbi 100C, nëvlerën totale rreth nga 2000-38000C, të cilat janë të ndryshmepër kultivarë të ndryshëm.Reagimi i bimëve ndaj temperaturavetë larta. Temperaturate larta në mbi 350C, ndikojnë nëuljen e lagështirës ajrore dhegojëzat e gjetheve duke tentuar tërealizojnë një vetëfreskim me anëtë procesit të transpiracionit, humbasinshumë ujë dhe në temperaturatmbi 400C, gjethet kalojnë nëvyshkje. Vyshkja mund të jetë epërkohshme ose e përhershme.Vyshkja e përkohshme kalonshpejt nëse temperaturat e mbasditësfillojnë dhe ulen dhe nësetoka ka vlagën e duhur. Nëselagështira në tokë mungon nukështë e mjaftueshme, atëhere edhepse temperaturat e mbasditësulen, përsëri gjethet nuk e marrindot veten.Ky proces shoqërohet mepërkeqësimin e bimës. Për tëmbrojtur veten, bimët në fillim endalojne rritjen e kokrrave tërrushit (kur janë fazën e rritjes sëkokrrave), ndërsa kur janë në fazëne zbutjes apo fillimit të pjekjes sëkokrrave, atëhere sasia e ujit në frutaulet sëtepërmi dhe sasia esheqerit potencial që mund tëgrumbullohet në kokërr ështëshumë e ulët, megjithëse si përqindjenë lëngun e kokrrës ai ështëi normal. Gjethet kanë pakardhangi/lagështirë dhe sasia ecilësia e prodhimit dhe vleratushqimore bien ndjeshëm. Nësethatësira dhe temperaturat e lartavazhdojnë, atëhere do të bien edhegjethet, do të thahem llastarët dheme rrallë organet e tjera vegjetativedhe ato të prodhimit.Reagimi i bimëve ndaj temperaturavetë ulëta. Në temperaturamë të ulëta se ajo e zeros biologjike,bimët ndodhen në fazën e qetësisërelative dhe në këtë periudhëbimët realizojnë më ngadalë procesine frymëmarrjes. Në këtë periudhëbimët kanë qëndrueshmërindaj:

  • Uljes së temperaturave nën 00C
  • Uljes së temperaturave nën zeron biologjike
  • Ndaj të gjithë faktorëve të pa për shtatshëm për vegjetacionin e bimëve të periudhës së dimërit.

Nëse gjatë pranverës kur kanëçelur sythet dhe kur temperaturate ajrit zbresin poshtë +0,50C,atëhere sythet e çelura (me luleose me gjethe) dëmtohen rëndë.Nëse gjatë periudhës së qetësisëdimërore, temperaturat e ulëtazbresin më poshtë se 5-6 gradënën zerro, atëhere vërehen dëmtimetë floemës dhe të ksilemës tekshamentat. Në temperatura negativenë intervalin -20 ose në -22gradë nën zerro, atëhere dëmtohenpothuajse të gjithë elementë e prodhimitçepat dhe shamentat dhenë nën -26 gradë dëmtohet e gjithëbima.Sitemi rrënjor është më delikatse pjesa ajrore. Rrënjët e hardhiveEuropianë dëmtohen nëtemperturat -5-7 0C, ndërsa te hardhitëAmerikanë rrënjët dëmtohenderi në intervalin e temperaturave-9-12 0C.Me qëllim që efekti dëmtues ibimëve frutore të ulët në minimumine mundshëm, rëndësi ka qëplantacionet të trajtohen me njësërë masash agroteknike, të tillasi:

  • Të aplikohet një sistem i kombinuar plehrimi (NPK). Kjo shërben që sythat, degëzat të kalojnë shpejt fazat e zhvillimit dhe ne dimër të kenë hyrë në gjëndje të “pjekur”.
  • Të zbatohet një sistem ujitje pa e tepruar me qëllim që në fazat e fundit të vegjetacionit, të mos

stimulohet vazhdimi i vegjetacionit apo dalja e llastarve të rinj.

  • Të merren masa për një sistem të mirë kullimi, ku sistemi i drënazhimit është më i përsosur.

Kerkesat per ujin

Uji është elementi bazë dhe mëi rëndësishëm jetësor, sepse ngagjëndja dhe sasia e tij në tokë, eajër, varet rritja dhe zhvillimi normali hardhive. Për të siguruar rendimentedhe cilësi të lartë të prodhimeve(fruta dhe masë vegjetative)Për njësi të sipërfaqes, duhetqë në radhë të parë të njihen mirëkërkesat e hardhisë për këtë elementjetësor. Nevojat për lagështirëjanë të ndryshme në faza tëndryshme të rritjes dhe të zhvillimittë saj. Vetëm në një sasi tëcaktuar lagështirë tokësore, bëhete mundur tretja e elementëve ushqimorqë ndodhen në tokë.Nëpërmjet qimeve thithëse solucionitokësor kalon në sisteminrrënjor dhe më pas në pjesën mbitokësore,në kërcej, në gjethe, efruta.Uji në trupin e bimëve ka shumëfunksione, por ndër to më kryesorëtjanë:i) Së pari, me anë të ujit bimët itransportojnë në trupat e tyrelëndët ushqimore të nevojshme.Në prani të ndriçimit diellor, gazitkarbonik dhe të temperaturave tëpërshtatshme, solucioni tokësornëpërmjet procesit të fotosintezës,sintetizohet lënda organike e cilamateriali bazë për ndërtimin dherritjen e bimëve, frutave dhe tëgjetheve, etj.ii) Së dyti, bima me anë të transpirimit(avullimit) Nga sipërfaqjae gjetheve, vetëfreskohet. Si rezultati avullimit të ujit nga sipërfaqete gjetheve, ulet temperatura e tyre.Nëpërmjet këtij procesi bimëtvetëmbrohen nga temperaturat elarta dhe kryejnë pa shumë probleme,proceset e tyre fiziologjike.Kërkesat për ujë janë qysh nëfarë. Uji i sapo futur në farë dhe nëtemperatura të përshtatshmendikon në fillimin e oksidimit dhetë zbërthimit hidrolitik të albuminave.Në këtë fazë frymëmarrja intensifikohet,çlirohet energjia enevojshme dhe aktivizohet rrënjadhe kërçelli embrional. Si rezultat irritjes së presionit të bymimit, realizohetçarja e lëvores së farës.Me rritjen e përqëndrimit të ujitderi në nivelin 55 – 65% të kapacitetitujor të substratit ku fara ështëvenë për mbirje, ajo aktivizonme shpejtësi rritjen e embrionit,duke dhënë rrënjën embrionaledhe kërçellin embrional, që më paspërfundon në bimën e mbirë mbisipërfaqen e substratit. Lagështiraoptimale sigurohet nëpërmjetujitjeve të kujdesëshme, pa e tepruardhe gjithmonë e shoqëruarme ajrosje dhe me një diellezim samë të gjatë.Sasia e ujit në gjethe arrin nga60-80% në varësi të formave bimore.Mungesa e ujit të duhur nëtokë vështirëson dhe ngadalësonrritjen dhe zhvillimin e gjetheve.Në mungesë të theksuar gjethetdhe llastarët jo vetëm që nukrriten, por më vonë fillojnë të zverdhendhe më pas rrëzohen.Për të realizuar balancën enevojshme të ujit në bimë, njërëndësi të madhe ka uitja. Kyproces stimulon rritjen dhe zhvillimine organëve gjenerative, diferencimittë sytheve dimërore dhetë rritjes së llastarëve. Prania e ujitnë sasi të konsiderueshme në tokë,stimulon shumë mirë sistemin rrënjror.Regjimi optimal ujor në tokëgjatë periudhës së vegjetacionit,duhet të jetë në rreth 60-70% ekapacitetit/aftësisë ujëmbajtësetë saj. Sasia e tepërt e ujit në tokëe dëmton sistemin rrënjor. Thellësiae ujrave nëntoksore nuk duhettë jetë më lart se 1.5-2m, në tëkundërt bimët vuajnë, asfiksohendhe thahen. Fazat më kritike përujë janë: i) Fillimi i lulëzimit dhei frutifikimit; dhe ii) Faza e rritjesintensive të kokrrave dhe tëllastarve. Krahas nevojave përlagështirën tokësore, bimët e hardhivejanë ekzigjente edhe përlagështirën ajrore. Ajo duhet të jetë rreth vlerave 70-80%.

Kërkesat për dritën

Te bimët me klorofilë e cila bënpjesë edhe hardhia, drita diellorerealizon sintezën e lëndës organikenëpërmjet procesit të fotosintezës.Drita e rrezatuar nga disku idiellit, përbëhet nga një sërë komponentësh,që në kompleks përbënatë që quhet Drita e Bardhë.Nga studimet e mirëfillta shkencoreështë parë se drita diellorepërbëhet prej valeve elektromagnetikedhe pjesëzave të tyre qëquhen Fotone. Vala e dritës diellorekarakterizohet nga:

  • Shpejtësia e lëvizjes
  • Gjërësia e valës
  • Frekuenca.

Shpejtësia e lëvizjes së dritës së diellit në hapësirënkozmike është rreth 300.000 km/sek (C = 3 * 107). Fotonet sipjesë elementare të valës së dritësdiellore, janë në vetevete bartësetë energjise diellore. Energjia e fotoneveshprehet me formulen, E =h*v ku; E – energjia e cila shprehetnë J (Xhoul); h - konstantja ePlanktit =6.63.10-34 (J.s-1); Vfrekuencanë sekonta S-1. Energjiae kuanteve të dritës diellore, varetnga gjatësia e valës diellore. Sa mëe vogël të jetëgjatësia e valës, aqmë e madhe është energjia ekuanteve dhe e kundërta, sa më emadhe të jetë gjatësia e valës, aqmë e vogël është kjo energji. P.sh.për sintezën e 1 gr-molekule tëlëndës organike nga rrezet e kuqeme gjatësi vale l = 670 mm, duhen42 K.Kalori. Ndërsa me rrezet blume gjatësi vale l = 470 mm duhen60 K.Kalori. Kështu që me anë tëkësaj kuptojmë se rrezet e kuqe janëmë të dobishme, pasi kursehen 18K.Kalori në krahasim me rrezet blu.Rrezet diellore me gjatësi valemë të vogël se 400 mm, kanë aftësinëtë shkatërrojnë qelizat bimoredhe ato shtazore të planetit tone.Fatmirsisht, këto rreze absorbohenpothuajse plotësisht nga shtresae Ozonit (O3), që e rrethon planetintokë në lartësinë mbi 8000 mmbi sipërfaqen e tokës. Rrezet dielloretë dobishme për bimëtbujqesore ndahen në 3 grupe:Ne grupin e parë janë rrezetmë të rëndësishme për bimët të cilatjanë me gjatësi vale nga 380 – 780 mm. Këto përfaqësojnë RadiacioninAktiv Fotosintetik (RAF).Këto rreze bëjnë pjesë në rrezet edukshme nga syri i njeriut. Ketupërfshihen rrezet të Kuqe, Blu,Jeshile, të Verdha, Portokalli dhetë Kuqe. Prioriteti i bimëve mbizgjedhjen e ngjyrave të spekttritdiellore, është: në fillim e kuqja,pastaj portokallia, e më radhë e verdha,e gjelbërta, bluja dhe me nëfund ngjyra vjollcë.Rrezet e Kuqe dhe ato Blu, janëmë të domosdoshme në procesine veprimtarisë së klorofilës. Tegjitha rrezet e këtij grupi përbëjnëenergjinë bazë për sintezën elëndës organike te bimët me klorofilë.Bimët e hardhisë si bimë dritëdashesetipike të cilat rriten dhezhvillohen në prani të dritës diellore,kanë nevojë më shumë përspektrin e dritës së kuqe.Ne grupin e dytë të rrezeve diellore,janë janë rrezet Ultra–Violetme gjatësi vale < 400 mm. Këto rrezejanë të padobishme për fotosintezëne bimëve.Ne grupin e trete të përfshihenrrezet Infra të Kuqe, që janëme gjatësi vale > 700 mm. Këto rrezenuk shërbejnë për formimin eklorofilës, por janë burim energjiepër zhvillimin e mëtejshëm tëbimëve, duke marrë pjesë në procesefiziologjike si në ndarjen eqelizave, diferencimin e pjesëvegjenerative, lulëzimin, etj. RezetInfra të Kuqe ndahen ne: Rrezet Infra të Kuqe që janë rreze të ardhura nga rrezatimi dielloreRrezet Infra të Kuqe të Gjata, që vine nga ftohja e mjedisit ku është bima (toka, vetë bima)Hardhia bën pjesë në grupin ebimëve me kërkesa të larta përdritën diellore. Kur drita nuk ështënë intensitetin e duhur, procesetvegjetative ulen dhe në mungesëtë saj rritja e bimës ndërpritet. Gjethetzverdhen, ulet veprimtariagjethore dhe sistemi rrënjor kalongradualisht në asfiksi. Në dritë tëpamjaftueshme gjethet nuk kryejnësi duhet fotosintezën dhe nuk mundtë prodhojnë në sasira të duhuralëndën organike, duke e ndërprerëkështu furnizimin e kokrrave të rrushitme lëndë organike. Në këtë situatëgjethet bien shpejt. Llastarët e pandriçuarmirë nuk diferencojnë mirësythat dimërore dhe ndërnyjetbëhen më të zgjatura dhe më të holla.Në sasi të pamjaftueshme të dritës,kokrrat e ndalojnë rritjen dhe ato qëarrijnë të piqen kanë vlera shumë tëulëta ushqimore dhe pak lëng dheakoma me keq, me pak sheqer.Me qëllim që bimët të marrin samë shumë ndriçimin diellor, gjatëkultivimit duhet të merren një serëmasash agroteknike të tilla si:

  • Aplikimi i krasitjeve të për vitshme dimërore dhe vegjetative;
  • Aplikimi i distancave të përshtatshme në mes bimëve me qëllim rritjen e sipërfaqes së ndriçimit diellor
  • Orientimi i drejtë i rreshtave në bllok. Në tokat fushore ato duhet të jenë të drejtuara nga drejtimi Lindje – Perëndim, ndërsa në tokat kodrinore dhe me kundërdrejtim nga Veriu, duhet të aplikohet skema shah-mat, me qëllim që hija e njërës bimë të mos hijezoi pemën tjetër, etj.

Kerkesa per token

Megjithëse hardhia ka njëpërshtatje të mirë pothuajsenë të gjithë llojet e tokave, porpër të marrë një sasi rrushi mecilësi të mirë dhe tëkënaqshme për konsumatorindhe për përpunimin e tij nëverë, përbërja e tokës dhe ecilësite fizike të sajë, kanë njërëndësi të veçantë. Tokat mëtë mira janë ato që kanë përmbajtjetë lëndëve ushqimore nëvlera të konsiderueshme.Tokat e thella, të shkrifta,me lagështirë të mjaftueshme,të afta për t’u ajrosur,me strukturë kokrrizore(ranore-argjilore ose argjiloranore)dhe të pastërta ngabarërat e këqia shumëvjeçare, janë më idealet përhardhinë. Në toka të varfëradhe të thata, bimët rezistojnëpor rriten më të dobëta. Atojapin prodhime më më pak vleraushqimore. Kokrrat e rrushitkanë më pak proteina,sheqerëra, karbohidrate, vitaminadhe kripëra minerale. Nëtokat argjilore, të lagëta dhe tërënda bimët e hardhisë nuk shkojnësi duhet. Gjithashtutokat e ftohta dhe pak të kripura(nën 1%), zhvillohen disi,por atyre i’u krijojnë problemegjatë jetës së tyre. Tokat gurishtore,ranore, më pak shtresëpunuese të tokës, etj, janë mëpak të përshtatshme për kultivimine hordhise. Në tokatmoçalore Hardhitë pothuajsenuk zhvillohen fare ose zhvillohenme shumë vështirësi.Rezultate të mira në prodhimine rrushit, merren vetëmatëhere kur pH i tokës 6.5 –7,5. Është vërtetuar se tokat mereaksion lehtësisht acide dhelehtësisht bazike (nën 6 dhembi 8) janë të papërshtatshme.Papërshtatshmeria e tyreshpjegohet me reaksionetkimike që zhvillohen në meselementëve kryesore ushqimorqë ndodhen në tokë dhe tëmbetjeve acide apo bazike qëkrijohen në solucionin tokësor.Substancat e formuara prejtyre, ndikojnë në uljen e aftësisësë asimilimit të elementëvekryesor ushqimore nga sistemirrënjor. Në tokat acide, sidomoskur niveli i Ca është i ulët,vërehet efekti formimit të komponimevetë pa asimilueshmetë elementëve ushqimore.Në solucionin tokësor tokatbujqësore përmbajnë sasi tëkonsiderueshme kripërash tëtretshme në ujë, të cilat janë tëdomosdoshme për rritjen dhezhvillimin e hardhive. Në kushtenormale sasia e tyre nëtretësirat tokësore rrallë i kalon1 gr për litër ujë. Në tokatnormale, pjesa më të madhe tëkëtyre kripërave e përbëjnëkripërat e Kalçiumit. Ndërsatokat në të cilat ne i quajmë tëkripura, janë të tilla sepse nësolucionin ujor të tyre, përmbajnësasi më të madhekripërash. Sasia e lartë e nivelittë kripërave në tokë, te hardhiandikojnë ndjeshëm në uljen eaftësisë thithëse të ujit dhe tëelementëve të tjerë ushqimor.Është vërtetuar se tokat mekripëra deri në 10 gr/litër ujë(sipas I.H. Puzina), në njëthellësi toke në jo më shumëse 1 m, mund të mbillen dhe tëkultivohen Hardhitë. Në këtoraste përdorimi i plehrave organikeështë tepër i rëndësishëm.Në mbi 10 – 20 gr kripepër litër ujë, qëndrueshmëria ehardhive vështirësohet. Nëmbi 20 gr/litër ujë, nuk bëhetfjale për kultivimin e kësajbime. Tokat e drënazhuara eulin shumë efektin negativ tëtokave të rënda, të ftohta, dheatyre që kanë përmbajtje kripenë nivelet e mësipërme.Në përgjithësi tokat të cilatkanë një shtresë të thellëpunuese dhe një formacionamnor të shkrifët, krijon kushteshumë të përshtateshme përrritjen dhe zhvillimin shumë tëmirë të hardhisë dhe siguronpotenciale të larta në drejtimtë prodhimit të rrushit dhe tëcilësise së tij.Tokat skeletike/gurishtorejanë më të varfëra, sepse atondodhen në zona me shtresatë cekëta dheu. Në këto tokaplehrimi organo-mineral dhembrojtja nga erozioni, janëbazë për ruajtjen e lëndeveminerale dhe humusit (fig. 10).Tokat luginore dhe anëslumejve, janë më të pasura dhekanë nevoja më të pakta përplehrime (sidomos për azot dhefosfor). Këto toka nuk janëshumë të përshtatshme sepsenë pjesën më të madhe të kohës,në to grumbullohetlagështira ajrore, prania evesës, mjergullës, etj,të cilat janë të predispozuaratë preken ngadhume sëmundje dhedëmtues.Tokat fushore metaban të thellë punues,të pasura me lëndë organikedhe ato minerale,të kulluara mirë,etj, janë më të përshtatshmepër vreshtat,por akoma jo më ideale.Sipas të dhënavetë studiuara tokat mëideale janë ato kur nëpërbërjen e tyre përmbajnë:i) 5-10% pjesëskeletike (gurë); ii)40-50% rërë; iii) 15-30% lym; iv) 15-30% argjil;v) dhe 1.5-2% lëndë organike(humus) Kur tokat janë acide, meph mbi 6.5, sistemi rrënjorasimilon me vështirësi makroelementëtsi: N,P,K,Ca, etj. Kjopërmirësohet nëse hidhen 3-4kv/dn gëlqere e cila ndikon nëneutralizimin e reaksionit acidtë tokës.Kur tokat janë bazike, meph mbi 8.5, sistemi rrënjorasimilon dobët mikroelementëtsi: B, Fe, Mn, Zn, Cu, etj. Hedhjae 4-5 kv/dn gips, ndikon në përmirësimin e reaksionitbazik të tokës.

Kërkesa për ushqim

Përmbajtja është në disponim nëpërmjet licencës CC BY-SA 3.0 nëse nuk shënohet ndryshe. Images, videos and audio are available under their respective licenses.
This article uses material from the Wikipedia article Hardhia e rrushit, which is released under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 license ("CC BY-SA 3.0"); additional terms may apply. (view authors).