Pisma Gruzińskie: Alfabety jednoszeregowe powstałe w starożytności

Pisma gruzińskie – trzy pisma alfabetyczne, służące do zapisywania języka gruzińskiego oraz kilku innych języków z rodziny kartwelskiej.

Alfabet gruziński – mchedruli
Ilustracja
Pismo mchedruli – fragment średniowiecznego gruzińskiego eposuRycerz w tygrysiej skórze
Charakterystyka
Rodzaj

Pismo fonemiczne

Typ

Pismo głoskowe (alfabet)

Kierunek pisma

Od lewej do prawej, od góry do dołu

Języki pisma

Język gruziński

Historia
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Alfabet gruziński powstał najprawdopodobniej w IV w. n.e. Za podstawę do jego tworzenia posłużył alfabet syryjski lub alfabet grecki, jednak szczegółowe pochodzenie znaków nie jest znane. Zgodnie z tradycją, za twórcę alfabetu gruzińskiego uważany jest pierwszy gruziński władca – Farnawaz I w 284 p.n.e.

Alfabet gruziński ma trzy kroje pisma, dość różniące się od siebie. Są to asomtawruli (gruz. „majuskuła”), zwany też mrgwlowani (gruz. „zaokrąglony”), nuschuri (gruz. „minuskuła”) określany niekiedy jako chucuri (gruz. „kościelny”) oraz mchedruli (gruz. „rycerski”).

Najstarsze zabytki zapisane alfabetem gruzińskim pochodzą z V w. n.e. i zapisane są w asomtawruli. Obecnie jest używana forma mchedruli, stworzona w X w., która ostatecznie wyparła pozostałe kroje w XVIII w.

Współczesny alfabet gruziński składa się z 33 znaków. Nie są rozróżniane wielkie i małe litery.

Historia

Zabytki pisma gruzińskiego
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Inskrypcja z Bir El-Qutt, ok. 430 n.e., współczesny Izrael
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Inskrypcja na wschodniej ścianie katedry Sioni w Bolnisi, ok. 494 n.e., Gruzja

Język gruziński należący do rodziny języków kartwelskich jako jedyny z tej rodziny ma własny unikalny alfabet.

Według legend pismo gruzińskie zostało stworzone przez króla Kartlii Farnawaza I (326–234 p.n.e.) w IV–III w. p.n.e. lub przez ormiańskiego biskupa Mesropa Masztoca (359–440), który miał stworzyć alfabet gruziński ok. 400 roku, kiedy opracował alfabet ormiański i alfabet Albanii Kaukaskiej.

Badacze skłaniają się ku teorii powstania alfabetu gruzińskiego w IV wieku n.e., na bazie pisma greckiego w celu propagowania chrześcijaństwa. Najstarsze znalezione inskrypcje zapisane w tym alfabecie, datowane na ok. 430 rok, znajdują się kościele ufundowanym przez Piotra Iberyjskiego (ok. 417–491) niedaleko Betlejem na Pustyni Judzkiej. Uznawane powszechnie za najstarsze inskrypcje na terenie Gruzji znajdują się w katedrze Sioni w Bolnisi.

W 2015 roku, podczas prac archeologicznych na stanowisku Grakliani Gora naukowcy z Tbiliskiego Uniwersytetu Państwowego odkryli napisy wyrzeźbione na piedestale dwóch kamiennych ołtarzy świątynnych, dedykowanych bogini płodności z ok. VII w. p.n.e., których nie można przypisać żadnemu znanemu alfabetowi. Powstanie napisów zostało datowane na ok. X–XI w. p.n.e.

Na przestrzeni wieków język gruziński zapisywany był przy pomocy trzech rodzajów pisma – zapis biegł zawsze od strony lewej do prawej i nie odróżniano zapisów wielką i małą literą. W wiekach V–IX posługiwano się pismem zaokrąglonym, nazywanym asomtawruli. Z tego pisma rozwinęło się nuschuri – pierwszy zabytek zapisany tym pismem pochodzi z 864 roku, a pismo używane było w X–XI w. przy pisaniu manuskryptów. Obecne pismo – mchedruli wykształciło się w X wieku. Kościół używał jednak dawnych pism dla zapisu świętych tekstów, które określono mianem chucuri. Współczesny alfabet gruziński ma 33 litery i jest alfabetem fonemicznym (tzn. jednej głosce odpowiada jedna litera).

W 2016 roku żywa kultura trzech systemów pisma gruzińskiego alfabetu została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Pisma

Asomtawruli

Zabytki pisma gruzińskiego w alfabecie asomtawruli
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Tekst w alfabecie asomtawruli, VI–VII w., Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Tekst w alfabecie asomtawruli, X w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Inskrypcja na fasadzie klasztoru Doliskana, X w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Inskrypcja na fasadzie klasztoru Iszkani, X w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Inskrypcja na fasadzie katedry w Nikorcmindzie, XI w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Inskrypcja na fasadzie kościoła Barakoni, XVIII w.

Asomtawruli (gruz. ასომთავრული) – najstarsze pismo gruzińskie, używane powszechnie w V–IX wieku, którego nazwa asomtawruli (gruz. „majuskuła”), bazowało na zaokrąglonych literach, przez co nazywane było również mrgwlowani (gruz. მრგვლოვანი) czyli „zaokrąglone”.

Litery asomtawruli
ႭჃ,
 

Nuschuri

Zabytki pisma gruzińskiego w alfabecie nuschuri
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Manuskrypt autorstwa Mikaela Modrekiliego, X w., Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Manuskrypt autorstwa Mikaela Modrekiliego, X w., Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Manuskrypt, X w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Manuskrypt ewangelii Jruchi, X w., Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Manuskrypt, XI w., Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Manuskrypt Biblii z Mokwi, Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Manuskrypt z tekstem Jana Klimaka autorstwa Nikraja, XII w., Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów

Nuschuri (gruz. ნუსხური, „minuskuła”) określany niekiedy jako chucuri (gruz. ხუცური, „kościelny”) – pismo gruzińskie z X–XI w., stosowane dla celów religijnych do dnia dzisiejszego, np. w hagiografii.

Litery nuschuri
ⴍⴣ, ⴓ

Mchedruli

Zabytki pisma gruzińskiego w alfabecie mchedruli
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Dekret królewski Bagrata IV, XI w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Karta Jerzego II gruzińskiego, XI w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Pismo Dawida IV Budowniczego, XII w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Pismo Jerzego III, XII w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Pismo Tamary, XII–XIII w.
Pisma Gruzińskie: Historia, Pisma, Zobacz też 
Pismo Wachtanga VI, XVIII w.

Mchedruli (gruz. მხედრული, „rycerski”) – współczesne pismo gruzińskie, wykształcone w X w., składające się z 33 liter.

Litera Unicode Nazwa ISO 9984 BGN[potrzebny przypis] Vajšnoryja[potrzebny przypis] Wymowa
U+10D0 an A a A a A a [a]
U+10D1 ban B b B b B b [b]
U+10D2 gan G g G g G g [ɡ]
U+10D3 don D d D d D d [d]
U+10D4 en E e E e E e [ɛ] (polskie e)
U+10D5 vin V v V v V v [v] (polskie w)
U+10D6 zen Z z Z z Z z [z]
U+10D7 tan T t T t T t [tʰ] (przydechowe t)
U+10D8 in I i I i I i [ɪ] (osłabione polskie i lub y)
U+10D9 kan K k K k K̓ k̓ [k] (glottalizowane k)
U+10DA las L l L l L l [l]
U+10DB man M m M m M m [m]
U+10DC nar N n N n N n [n]
U+10DD on O o O o O o [ɔ] (polskie o)
U+10DE par P p P p P̓ p̓ [p] (glottalizowane p)
U+10DF žan Ž ž Zh zh Ž ž [ʒ] (polskie ż)
U+10E0 rae R r R r R r [r]
U+10E1 san S s S s S s [s]
U+10E2 tar T t T t T̓ t̓ [t] (glottalizowane t)
U+10E3 un U u U u U u [ʊ] (osłabione u)
U+10E4 par P p P p P p [pʰ] (przydechowe p)
U+10E5 kan K k K k K k [kʰ] (przydechowe k)
U+10E6 ɣan Ḡ ḡ Gh gh Ɣ ɣ [ɣ] (dźwięczny odpowiednik ch – nie mylić z "gardłowym" dźwięcznym h czeskim i kresowym)
U+10E7 qar Q q Q q Q q [q] (języczkowe k glottalizowane)
U+10E8 šin Š š Sh sh Š š [ʃ] (polskie sz)
U+10E9 čin Č č Ch ch Č č [ʧʰ] (przydechowe cz)
U+10EA can C c Ts ts C c [ʦʰ] (przydechowe c)
U+10EB ʒil J j Dz dz Ʒ ʒ [ʣ] (polskie dz)
U+10EC cil C c Ts ts C̓ c̓ [ʦ] (glottalizowane c)
U+10ED čar Č č Ch ch Č̓ č̓ [ʧ] (glottalizowane cz)
U+10EE xan X x Kh kh X x [x] (twarde polskie ch)
U+10EF ǯan J̌ ǰ J j Ǯ ǯ [ʤ] (polskie dż)
U+10F0 hae H h H h H h [h] (miękkie polskie h)

Spotyka się też użycie połączeń dz, dž dla ძ, ჯ i kreskę przy przydechowych, a nie glottalizowanych[potrzebny przypis].

Zobacz też

Uwagi

Przypisy

Tags:

Pisma Gruzińskie HistoriaPisma Gruzińskie PismaPisma Gruzińskie Zobacz teżPisma Gruzińskie UwagiPisma Gruzińskie PrzypisyPisma GruzińskieAlfabetJęzyk gruzińskiJęzyki kartwelskiePismo

🔥 Trending searches on Wiki Polski:

NiemcyKonflikt izraelsko-palestyński4FFlagi państw świataFrancjaZakon MaltańskiZyzuś tłuściochHolandiaŻydziDaniel OlbrychskiKleszczów (gmina)GdyniaKatarzyna II WielkaNorthrop B-2 SpiritDaniel MilewskiSojusz Lewicy DemokratycznejRonaldoEdyta ZającBośnia i HercegowinaWojna wietnamskaStrefa GazyJuliusz SłowackiGdzie śpiewają raki (film)NATONowa LewicaMarcin GortatMerkuryOrder Virtuti MilitariWybory parlamentarne w Polsce w 2023 rokuBarcelonaOnlyFansWojciech SławnikowicŚwiatowy Dzień Książki i Praw AutorskichPolscy posłowie do Parlamentu Europejskiego 2019–2024Roman PolańskiWieża EifflaSeksRuletka (gra)KaliszWojciech SzczurekJoanna KoroniewskaRyszard GrobelnyKrzysztof KomedaSmardz jadalny24 kwietniaNowy JorkLeszek MillerFilip ŁobodzińskiFortunaSanahElla PurnellSandomierzStrzelanina na poligonie w SołotiJaworznoGdańskŚwinicka KotlinkaMediolanWenusPosłowie na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej X kadencjiWdzydze (wieś)Iga ŚwiątekBMW serii 5Xbox 360Stany ZjednoczoneMetro w WarszawieEstoniaFranciszka CegielskaBeata KlimekJason StathamRanczo (serial telewizyjny)Prezydenci miast w Polsce (kadencja 2024–2029)Brian ThompsonWojewództwoRadomCyprBeata SzydłoMarek ChmajStalowa Wola🡆 More