Wiki Nynorsk 2022: Spesial:Siste endringar
NNVietnameseEnglish

Kyiv

Kyiv: By og hovudstad i Ukraina

Kyiv eller Kiev (ukrainsk Київ, Kyjiv, russisk Киев, Kijev)[1][2] er hovudstaden og den største byen i Ukraina, han ligg nord i det sentrale Ukraina ved elva Dnepr. Byen er ei eiga administrativ eining, men er administrasjonsstad for området kring, Kyiv oblast. Byen har offisielt kring 2,8 millionar innbyggjarar (2010), men på grunn av mange ikkje registrerte innflyttarar vert det rekna med at byen har kring 4 millionar innbyggjarar. Kiev er eit viktig senter i Aust-Europa for industri, vitskap, utdanning og kultur. Mange høgteknologiske industriar og høgare utdanningsinstitusjonar ligg i byen, i tillegg til verdskjende historiske landemerke. Byen har ein omfattande infrastruktur og eit høgt utvikla kollektivtilbod, inkludert Kyiv Metro. I helgene vert sentrum stengt for biltrafikk, til føremon for fotgjengarane.

Kyiv, Kiev
Київ,Киев
by
Kiew Zentrum.jpg
Flagg
våpen
LandFlag of Ukraine.svg Ukraina
Høgd179 moh.
Koordinatar50°27′00″N 30°31′24″E
Areal839 km²
Folketal2 797 553 (2010)
 - storby3 648 000
Folketettleik3 334 / km²
Grunnlagd400-talet
BorgarmeisterVitalij Klytsjko
TidssoneEET (UTC+2)
 - SommartidEEST (UTC+3)
Postnummer01xxx-04xxx
Retningsnummer+380 44
BilnummerAA (før 2004: КА, КВ, КЕ, КН, КІ, KT)

Kyiv
50°27′0″ N 30°31′25″ E
Ukraine adm location map.svg
Locator Red.svg
Wikimedia Commons: Kyiv
Nettstad: kmr.gov.ua
Mikaelskatedralen i Kiev

Namnet Kyiv eller Kiev er sagt å kome frå namnet Kyj, ein av dei fire legendariske grunnleggjarane av byen (brørne Kyi, Sjtsjek, Khoryv og systera Lybid). I løpet av historia har Kyiv, ein av dei eldste byane i Aust-Europa, gått gjennom fleire periodar som viktig senter og periodar som ein nesten gløymd stad. Byen oppstod truleg som eit handelssenter så tidleg som 400-talet. Byen var ein slavisk stad styrt av khazarar langs den store handelsruta mellom Skandinavia og Konstantinopel[3] fram til han vart erobra av væringar (vikingar) på midten av 800-talet. Under styret til væringane vart byen hovudstad i Kievriket, den første austslaviske staten. Skal ein tru Nestorkrønika, herska dei to skandinaviske høvdingane Askold og Dir over Kyiv på 860-talet. I 878 blei byen erobra av Oleg, etterfølgaren til Rurik som fyrste i Novgorod. Gjennom 900-, 1000- og 1100-talet var Kyiv senteret i det russiske riket, men allereie i andre halvdelen av 1000-talet var det klåre teikn til at rikseinskapen var i ferd med å gå tapt. Etter kvart blei underfyrsten Vladimir sterkare enn Kiev-fyrsten. Han vart totalt øydelagd under Mongolinvasjonen i 1240 og byen vart mykje mindre viktig dei neste hundreåra. Han var ein provinshovudstad i utkanten av områda kontrollerte av dei mektige naboane sine, først Storhertugdømet Litauen, så Polen og Russland.[4]

Byen blømde igjen under den industrielle revolusjonen i Det russiske imperiet seint på 1800-talet. I 1917, etter at Den ukrainske nasjonalrepublikken erklærte sjølvstendet sitt frå Det russiske imperiet, vart Kiev hovudstaden. Og frå 1921 og frametter var Kyiv ein viktig by i Den ukrainske sovjetiske sosialistrepublikken, og frå 1934 hovudstaden i republikken. I løpet av andre verdskrigen vart byen igjen utsett for stor øydelegging, men vart raskt bygd opp att i etterkrigsåra og vart den tredje største byen i Sovjetunionen. Etter oppløysinga av Sovjetunionen og sjølvstendet til Ukraina i 1991 vart Kyiv verande hovudstaden i landet.

Byen har eit universitet, som vart grunnlagt i 1834. I tillegg finst det 17 høgskular, 25 museum, eit planetarium, teater, botaniske og zoologiske hagar i byen.

Historie

Byen vart truleg grunnlagt allereie på 400-talet, då som ein utpost i Khazarriket. Han vart seinare sentrum i den austslaviske sivilisasjonen, og vart hovudstad i Kievriket frå 800-talet. Under stordomstida til byen var han ein av dei største i Europa, og hadde over 100 000 innbyggjarar. Gullalderen tok ein definitiv slutt då byen vart øydelagt under mongolinvasjonen av Russland.

I 1321 vart byen erobra av Gediminas av Litauen, og vart lagt under Storhertugdømet Litauen. Frå 1569 låg han under Det polsk-litauiske samveldet, før byen kom under russisk styre midt på 1600-talet.

Kiev vart etterkvart ein av dei viktigaste byane i Det russiske imperiet. Etter første verdskrigen og Oktoberrevolusjonen i 1917 vart byen eit stridstema i samband med oppløysinga av det russiske imperiet, og var krigsskodeplass både i den russiske borgarkrigen og under den polsk-sovjetiske krigen. I 1921 vart byen med i ukrainske SSR og Sovjetunionen, frå 1934 som hovudstad i den ukrainske sovjetrepublikken.

Samfunn

Politikk

Kiev har ein spesiell administrativ status i Ukraina. Byen er ikkje underlagt det omliggande Kyiv oblast, men er som forvaltningsledd direkte underlagt staten. Samstundes blir den politiske leiinga i byen valt direkte, i motsetnad til i resten av landet der han blir utpeikt av staten. Sidan 2014 har Vitalij Klytsjko vore ordførar.

Byen er delt inn i di rajonar (distrikt eller bydelar), med eit visst politisk sjølvstyre.

Utdanning

Byen har eit universitet grunnlagt i 1834. Dessutan har byen 17 høgskular.

Turistmål

Kyiv har 25 museum, eit planetarium, teater og fleire botaniske og zoologiske hagar i byen. Eit av dei mest kjende landemerka er Den store fedrelandskrigen-museet med statuen Rodina-mat på toppen. Inklusive sokkelen er monumentet heile 102 meter høgt, og den fjerde største i verda av sitt slag. Kiev-operaen er òg berømt, og er blant dei beste operahusa i det tidlegare Sovjetunionen.

Grotteklosteret og St. Sofia-katedralen er begge på verdsarvlista til UNESCO.

Samferdsel

Kyiv har eit godt utbygd kollektivnett. Store delar av byen blir dekt av tunnelbanen (Kiev Metro), som har 45 stasjonar. T-banesystemet er under stadig utviding. I tillegg til T-banen har Kiev bussar, trolleybussar og trikk.

Drosjesystemet i Kyiv er dårleg regulert, og det er ingen offentleg fastsett kilometertakst. Byen har òg mange meir eller mindre uformelle drosjar.

Hovudflyplassen i Kyiv er Boryspil internasjonale lufthamn, som ligg i forstaden Boryspil 29 kilometer austom sentrum.

Klima

Kyiv har eit fuktig kontinentalklima (Köppen Dfb)[5]. Dei varmaste månadane er juni til august, med middeltemperaturar frå 13,8 til 24,8 °C. Dei kaldaste månadane er desember til februar med middeltemperatur frå -4,6 til -1,1 °C. Varmerekorden i byen er 39,4 °C frå den 31. juli 1936. Kulderekorden i byen er -32,2 °C frå den 7. og 9. februar 1929. Snødekkjer ligg vanlegvis i byen frå midten av november til slutten av mars og frostperioden varer i snitt 180 dagar, men kan somme år gå over 200 dagar.

Klimadata for Kiev
MånadJanFebMarAprMaiJunJulAugSepOktNovDesÅr
Varmerekord °C11.117.322.430.233.635.039.439.933.827.923.214.739,9
Normal maks. temp. °C-0.90.05.614.020.723.525.624.919.012.54.90.012,5
Døgnmiddeltemp. °C−3.5−3.01.89.315.518.520.519.714.28.41.9-2.38,4
Normal min. temp. °C-5.8-5.7-1.45.110.814.216.115.210.24.90.0-4.64,9
Kulderekord °C-31.1-32.2-24.9-10.4-2.42.45.83.3-2.9-17.8-21.9-30.0−32,2
Nedbør (mm)363936465782726158404844619

relativ fukt83807464626768677477858674
Normal mengd nedbørdagar87913141514111412129138
Normale månadlege solskinstimar31.056.5124.0180.0279.0270.0310.0248.0210.0155.060.031.01 954,5
Kjelde nr. 1: Pogoda.ru.net[6]
Kjelde nr. 2: BBC weather (sun values).[7]

Folkesetnad

 
Typisk forstad i Kiev.

Folk frå Kyiv

Kjelder

  1. «Utanlandske stadnamn: A–Å», Språkrådet, henta 13. august 2021 
  2. «Kyiv og andre navn i Ukraina», Språkrådet (på norsk bokmål), henta 25. februar 2022 
  3. Columbia Encyclopedia, article Kiev
  4. «Kiev i Ukraina – Britannica Online Encyclopedia». Encyclopædia Britannica. Henta 9. september 2012. 
  5. Kottek, M.; Grieser, J.; Beck, C.; Rudolf, B.; Rubel, F. (2006). «World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated» (PDF). Meteorol. Z. 15 (3): 259–263. doi:10.1127/0941-2948/2006/0130. Henta 9. september 2012. 
  6. «Pogoda.ru.net» (på russisk). Henta 3 July 2012. 
  7. BBC Weather: Kiev, BBC. Retrieved 3 July 2012.

Bakgrunnsstoff

  Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: Kyiv