ئەڵمانیای نازی

ئەڵمانیای نازی یان ڕایشی سێیەم بەشێکە لە مێژووی وڵاتەکانی ئەڵمانیا.

ئەو وڵاتێکی تەواوخوازی بوو لەژێر دەسەڵاتی ئەدۆڵف ھیتلەر پێشەوای پارتی نازی. لە سەردەمی دەستەڵاتداریی پارتی نازی، ڕامیارییەکی ڕەگەزپەرەستانە لە ئەڵمانیا کرا کە بووە ھۆی کوژرانی خەڵکێکی زۆر لە کەمینەکانی دانیشتووی ناوچەکانی ژێر دەستەڵاتی نازییەکان وەک: جووەکان و ئەوانەی کەمئەندامن زۆری دیکە.

ئەڵمانیای نازی
بە ئەڵمانی: Deutsches Reich
ئەڵمانیای نازی
دامەزران١٥ی ئازاری ١٩٣٣
بابەتی لاوەکیGerman Reich
ناو بە زمانی فەرمیDeutsches Reich
کورتەناوDeutschland، Niemcy، Германия
بەشداربووە لەبەرەی ڕۆژهەڵات، جەنگی جیھانیی دووەم، Battle of Aachen، Battle of Cecina
زمانی فەرمیئەڵمانی
سروودی نیشتمانیDas Lied der Deutschen، Horst-Wessel-Lied
دروشمEin Volk, ein Reich, ein Führer
کیشوەرئەورووپا
وڵاتئەڵمانیای نازی
پایتەختبەرلین
دەکەوێتە ناو قەوارەی خاکی ئیداری ئێستائەڵمانیا، نەمسا، پۆڵەندا
پۆتانی شوێن
شێوەی بنەڕەتیی حکوومەتدیکتاتۆری، semi-presidential system، one-party dictatorship، کۆمار
سەرۆکی حکوومەتPaul von Hindenburg، ئەدۆڵف ھیتلەر، Karl Dönitz
ئەنجومەنی یاسادانەرReichstag
ئەندامیوڵاتەکانی تەوەر
ئایدۆلۆژیای سیاسینازیزم
دانیشتووان١٠٩٬٥١٨٬١٨٣
دراوReichsmark
گۆڕدراوە لەلایەنAmerican occupation zone in Germany، British occupation zone in Germany، French occupation zone in Germany، Soviet occupation zone of Germany
جێگەی دەگرێتەوەکۆماری ڤایمەر، Federal State of Austria، Free City of Danzig، Interwar Lithuania
زمانەکانئەڵمانی
کۆتاییھاتن٢٣ی ئایاری ١٩٤٥
ڕووبەر٦٩٦٫٢٦٥ کیلۆمەتر چوارگۆشە
وەسفی ئاڵاflag of Nazi Germany
وەسفی نیشانReichsadler of the Nazi Germany، Reichsadler
ئایینی فەرمیدەوڵەتانی عەلمانییەت

مێژوو

ئەڵمانیای نازی 
وێنەی ئادۆڵف ھیتلەر، چانسێلۆری ئاڵمانیا (١٩٣٣-١٩٤٥)

لە سەرەتای دەست پێ کردنی شۆڕشی ئاڵمانیا لە نۆڤەمبری ساڵی ١٩١٨، ئەم وڵاتە دامەزراندنی ڕژێمی کۆماری ڕاگەیاند. بەڵام ململانەی نێوان ھێزە ڕامیارییەکان بۆ مسۆگەر کردنی دەستەڵات بەردەوام بوو. شۆڕشەکە لە ١١ی ئاگوستی ١٩١٩ بە نووسراوی دەستووری بنەڕەتیی وایمار کۆتایی ھات. بە ھۆی ئەو ناکۆکییە ئابوورییانەی کە لە ساڵی ١٩٢٩ ڕوویدا و لەسەر کار بوونی وڵاتە لاوازەکان کە یەک لە دوای یەک بە بێ ئەنجامی ھیچ کارێکی بەنرخ دەڕووخان بەرەبەرە پێوەندی نێوان گەل و میری لە یەک چڕا. لە ١٩٣٢دا میری وایمار بە ھۆی واژوو کردنی پەیمانی ڤێرسای بە ناپاکی بە ئەڵمانیا تۆمەتبار کرا. لە ھەمان کاتدا پارتی نازی و کۆمۆنیزم زۆربەی پەرلەمانیان لە ژێر دەستدا بوو. لە کاتی دەستەڵاتداری پاوڵ ڤۆن ھیندێنبوورگ، ئەدۆڵف ھیتلەر بە چانسێلۆری (بە عەرەبی: صدر اعظم) دەستنیشان کرا. لەم ڕۆژەوە بە دوا (٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣) ھیتلەر دەستی کرد بە دامەزراندنی ڕژیمێکی تۆتالیتێر، لە ھەمان کاتیشدا دەستی کرد بە لەسەرەوە درووت کردنی ئابووری و بازرگانی ئەڵمانیا، ھەروەھا ھێزە لەشکریەکانیشی زۆر لەبەرچاو گرت و بەھێزتریانی کرد.

لە ١٩٣٥دا ئەڵمانیا دەستی بەسەر سار و ڕینلەندا گرت، کە ھەردووی ئەمانە بە پێی پەیمانی ڤێرسای لە ئەڵمانیا سەندرا بوون. لە ساڵی ١٩٣٨ نەمسا و دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ چیکوسڵۆڤاکیا کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا. لە ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ ئەرتەشی ڤێرماخت ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە لایێکی دیکەیشەوە ئەرتەشی سووریش ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە ئاکامدا لە ماوەیێکی زۆر کورت دا پۆڵەندا بەتەواوی مسۆگر بوو. دوای ئەم ڕووداوە بە شێوازێکی فەرمی، بریتانیا و فەڕانسە دەستپێکردنی شەڕ لە نێوان خۆیان و ئەڵمانیایان ڕاگەیاند. ئەمە بوو بە سرەتای شەڕی جیھانی دووەم. لە ماوەیێکی کورتدا، ئەڵمانیا و وڵاتەکانی تەوەر توانیان دەست بە سەر زۆربەی بەشەکانی ئەورووپا و باکووری ئەفریقادا بگرن. دواتر ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی تێکۆشان کە بەریتانیا لاواز بکەن و بە جۆرێک لە ڕێکەوتننامەی بە دڵخوازی خۆیان بە سەری ئەودا بسەپێنن، بەڵام ئەم پلانە سەرنەکەوت. دواتر ئەم ھێزانە ھێرشیان کردە سەر یەکێتیی سۆڤیەت کە ئەمە بە ھۆی بوونی ڕێکەوتن نامەیێک لە نێوان یەکێتیی سۆڤیەت و ئەڵمانیا چاوەڕوان نەدەکرا. ھاوکات لەگەڵ ئەم ھێرشەی ئاڵمانیا، ئیمپراتۆری ژاپۆنیش ھێرشی کردە سەر پێرل ھاربری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بە جۆرە پەرەی دا بە شەڕی نێوان «ھێزەکانی تەوەر» و ھاوپەیمانی وڵاتەکان. شەڕی ئەڵمانیا و «یەکێتیی سۆڤیەت» لە ستالینگراد کە بە شەڕی ستالینگراد ناسرا بوو بە ھۆی دۆڕانی ئەڵمانیا و ناچاری کرد لە پاشە کشان لە جبھە خۆرھەڵاتییەکان. لە سیپتەمبری ساڵی ١٩٤٣ ئیتاڵیا کە ھاوپەیمانی ئەڵمانیا بوو، لە شەڕەکەدا شکستی ھێنا و کەوتە ژێر دەسەڵاتی ھێزە ھاوپەیمانەکان، ئەمە جبھەیێکی نوێ لە نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ھاوپەیمانەکاندا کردەوە. لە ڕۆژی دیدا ھێزە ھاوپەیمانەکان لە خۆراواوە بەرەیەکی تریان بەرەوڕووی ئەڵمانیا کردەوە و دەستیان بە پێشکەوتن بەرەو پایتەخت کرد. لە ٨ مانگی پێنجی ساڵی ١٩٤٥ دوای ڕووخانی بەرلین و بە دەستی ئەرتەشی سوور، شەر کۆتایی ھات.

ھەر لە ساڵانی شەڕی جیھانی دووەمدا بوو کە میری نازییەکان دەستی کرد بە کوشتن و لەناوبردنی مینۆریتیەکان، ئەمە دواتر بە ھۆلۆکۆست ناسرا. لە ئەم سەردەمەدا چەندین میلیۆن کەس لە جووەکان، گەواھیدەرانی یەھوە، ئسلاڤیکەکان و بەھۆی ئەوەی کە لە بواری ڕەگەزەوە خاوێن نین، بە دەستی چەکدارەکانی سوپای نازی خرانە ناو کوورە و سووتان. بە پێی ئامارەکان جەنگی جیھانیی دووەم بوو بە ھۆی کوژرانی زۆرتر ٤٠ میلیۆن مرۆڤ لە ئەورووپادا. لە ئەم شەڕەدا ئەڵمانیا ٥.٣ میلیۆن سەربازی لە دەستدا. لە دوای کۆتایی شەڕی جیھانیی دووەم دادگایەک بە ناوی دادگەی نۆرێنبێرگ ساز کرا بۆ سزا دانی تاوانە جەنگییەکانی نازییەکان. ھەروەھا لە ئەم شەڕەدا میلیۆنەھا کەس لە خەڵکی سیڤیلی ئەڵمانیاش کوژران. بە ھۆی دۆڕاندنی ئەڵمانیا لە شەڕدا سەرزەمینێکی زۆری لە دەست چوو، ھەروەھا نزیک ١٥ میلیۆن کەس لە خەڵکە کەمینە ئەڵمانیەکان کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیادا دەژیان بەرەو ئەڵمانیا ھاتنەوە و دەکرێت بگوترێت کە لە وڵاتانی خۆیان دەرکران، بە زۆرێک لە ژنە ئەڵمانیەکان لە ئەم وڵاتانەدا دەستدرێژی سێکسی کران و زۆرێک لە شارە گەورەکانی ئەڵمانیا ڕووخان و وێرانییەکی زۆریان بەسەردا ھات.

سەرچاوەکان

بەستەرە دەرەکییەکان

Tags:

ئەدۆڵف ھیتلەرئەڵمانیاتەواوخوازیجووپارتی نازی

🔥 Trending searches on Wiki Soranî / کوردی:

ھەژارڕێواسڕەمەزانگووگڵمەتەڵحامید بێھدادئەڵمانیازانکۆی سەڵاحەدینکاتئایینی بەھاییسێکسی خێراکۆتروەرتێشاسوار جەلال سەعیدیانەی تۆپی پێی ڕیال مەدریدھەولێریاساکانی جووڵەی نیوتننەیمار دا سیلڤاچاسەید قوتبلواوی (فەلسەفە)بانکقانعھیمالایائایەتەلکورسیمایەسیریپەیمانی سیڤەریارسانھونەرە جوانەکانوزەی خۆریحکوومەتکۆڕەوی کوردانی باشووری کوردستان (١٩٩١)بەردی ئاسمانیلۆس ئانجلەس میدیا فۆندلەتیف ھەڵمەتمیرنشینی بابانئەفریقاسروشتسیکس نایننێچیرڤان بارزانیگڵاوپێستیڕادیۆی کوردیی بەغداچێ گیڤارامۆسیقادەروونناسیفانکشن (ماتماتیک)ژن، ژیان، ئازادیقەزای کەرکووکھەرێمشۆڕشی شێخ سەعیدی پیرانھەورامانئاکارعەبدوڵڵا پەشێوڕەواندزتەلاسیمیاڤینیسیۆس جۆنیۆرورمێکارەبائاسنشانشینی کوردستانڤیتۆریۆ پۆپسۆیەمەنشەبەنگی کارۆموگناتیسیتیۆریکریستیانۆ ڕۆناڵدۆ٢٠٢٤ڤۆڵتێربیرەڕۆژژمێری کوردیپارێزگای سلێمانیشمشێرڤینسێنت ڤان گۆخیاریزانی تۆپی پێپرۆتۆکۆل (دیپلۆماسی)🡆 More